Whalesbook
ભંડારમાં ઘટાડો, પણ કુલ સોનામાં સ્થિરતા
RBI ના આ નિર્ણય મુજબ, માર્ચ 2026 સુધીમાં ઘરેલું ભૌતિક સોનાનો ભંડાર ઘટીને 290.37 મેટ્રિક ટન રહેશે. આ આંકડો સપ્ટેમ્બર 2025 માં 575.82 મેટ્રિક ટન અને માર્ચ 2025 માં 511.99 મેટ્રિક ટન હતો. જોકે, આ ઘટાડા છતાં, RBI ના કુલ સોનાના ભંડારમાં નજીવો વધારો થયો છે, જે 880.52 મેટ્રિક ટન સુધી પહોંચ્યો છે. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે RBI હવે મોટાભાગનું સોનું આંતરરાષ્ટ્રીય કસ્ટોડિયન બેંકો જેવી કે Bank of England અને Bank for International Settlements (BIS) પાસે રાખી રહ્યું છે, જેનો જથ્થો 197.67 મેટ્રિક ટન છે. આ ઉપરાંત, 2.80 મેટ્રિક ટન સોનું ડિપોઝિટ સ્વરૂપે પણ છે.
ફોરેક્સ રિઝર્વમાં સોનાના હિસ્સામાં વૃદ્ધિ
ઘરેલું ભંડાર ઘટવા છતાં, ભારતના કુલ ફોરેન એક્સચેન્જ (Forex) રિઝર્વમાં સોનાનો હિસ્સો વધીને 16.7% પર પહોંચી ગયો છે. છ મહિના પહેલા આ હિસ્સો માત્ર 13.92% હતો. આ વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે વૈશ્વિક સ્તરે સોનાના ભાવમાં થયેલા મોટા વધારાને કારણે છે, જેનાથી વર્તમાન ભંડારનું મૂલ્ય વધ્યું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, કુલ ફોરેક્સ રિઝર્વ થોડો ઘટીને $691.11 બિલિયન થયો છે, જે પહેલા $700.09 બિલિયન હતો.
વૈશ્વિક વલણ: કેન્દ્રીય બેંકો સોનું ખરીદી રહી છે
RBI ની આ રણનીતિ વૈશ્વિક સ્તરે કેન્દ્રીય બેંકો દ્વારા સોનાની ખરીદીના મજબૂત વલણને અનુરૂપ છે. વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા, ફુગાવાની ચિંતાઓ અને યુએસ ડોલરથી દૂર જવાની ઇચ્છાને કારણે અનેક દેશો સોનાનો ભંડાર વધારી રહ્યા છે. વિકાસશીલ બજારોની કેન્દ્રીય બેંકો આ વલણમાં અગ્રેસર છે. આ વર્ષે વિશ્વભરની કેન્દ્રીય બેંકોએ લગભગ 863 ટન સોનું ખરીદ્યું છે, અને 2026 માં પણ આ માંગ ચાલુ રહેવાની ધારણા છે. Poland, China અને Uzbekistan જેવા દેશો આ ખરીદીમાં મુખ્ય છે.
સુરક્ષા માટે સોનાનું Onshoring
સોનાના ભંડારને ભારત પાછા લાવવા (Onshoring) એ પણ આ રણનીતિનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, ભારતના 77% સોનાનો ભંડાર, એટલે કે લગભગ 680 મેટ્રિક ટન, ઘરેલું સ્તરે રાખવામાં આવશે. માર્ચ 2023 માં આ આંકડો માત્ર 37% હતો. રશિયાની સંપત્તિઓ સ્થગિત થવા જેવા વૈશ્વિક બનાવોએ વિદેશી બેંકોમાં રાષ્ટ્રીય સંપત્તિઓની સુરક્ષા અંગે ભય ઉભો કર્યો છે. ઘરેલું સ્તરે સોનું રાખવાથી વધુ નિયંત્રણ મળે છે અને વિદેશી બેંકો દ્વારા રાખવામાં આવતા સોના સાથે સંકળાયેલા જોખમો ઘટે છે.
ભૌતિક સોનાના સંચાલનના પડકારો
જોકે, ભૌતિક સોનાનો મોટો જથ્થો ઘરે રાખવામાં કેટલીક મુશ્કેલીઓ પણ છે. સોના પર કોઈ વ્યાજ મળતું નથી, જ્યારે વિદેશી ચલણ સંપત્તિઓ પર વ્યાજ મળે છે, જે એક 'ઓપોર્ચ્યુનિટી કોસ્ટ' (Opportunity Cost) ઊભી કરે છે. મોટા પ્રમાણમાં ભૌતિક સોનાનો સંગ્રહ કરવા માટે મજબૂત સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને વોલ્ટમાં રોકાણ કરવું જરૂરી છે. RBI જેવા કેન્દ્રીય બેંકોની ખરીદી સામાન્ય રીતે વૈશ્વિક ભાવ પર સીધી અસર કરતી નથી, પરંતુ બજારની ભાવના અને સામૂહિક ખરીદી ભાવોને પ્રભાવિત કરી શકે છે. ઘરેલું ભંડાર ઘટાડવાનો અર્થ કદાચ સુરક્ષા અને વૈશ્વિક ફેલાવાને પ્રાધાન્ય આપવાનું સૂચવે છે.
સોનાની અતૂટ ભૂમિકા
આ તમામ પરિબળોને ધ્યાનમાં લેતાં, સોનું કેન્દ્રીય બેંકના રિઝર્વમાં વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ રહેશે. જટિલ વૈશ્વિક આર્થિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિઓમાં, RBI તેના રિઝર્વનું વૈવિધ્યકરણ (Diversification) કરવા અને સંપત્તિઓની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું ચાલુ રાખશે. આ રીતે, સોનું રાષ્ટ્રીય ભંડાર માટે, વિદેશી ચલણો સાથે સંતુલન જાળવીને, એક નક્કર સંપત્તિ તરીકે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવતું રહેશે.