પંજાબમાં ભૂગર્ભજળના વપરાશમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. ૨૦૨૫-૨૬ના ચક્રમાં ગ્રાઉન્ડવોટર એક્સટ્રેક્શન રેટ સુધરીને **152.22%** પર આવ્યો છે, જે ૨૦૨૧-૨૨માં **163.80%** હતો. જોકે, રાજ્યના **110** બ્લોક્સ હજુ પણ ઓવર-એક્સપ્લોઇટેડ શ્રેણીમાં છે, જેના ઉકેલ માટે સરકાર હવે કેનાલ-આધારિત સિંચાઈ પર ભાર મૂકી રહી છે.
ગ્રાઉન્ડવોટરની સ્થિતિ અને પડકારો
પંજાબમાં ભૂગર્ભજળનું સંચાલન ધીમી ગતિએ સુધરી રહ્યું છે, પરંતુ રાજ્ય હજુ પણ ગંભીર પર્યાવરણીય તણાવનો સામનો કરી રહ્યું છે. લેટેસ્ટ ડેટા મુજબ, કુલ 26.32 BCM (બિલિયન ક્યુબિક મીટર) પાણીના વપરાશમાંથી 24.95 BCM પાણી માત્ર કૃષિ ક્ષેત્રમાં વપરાયું છે. સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વોટર બોર્ડના રિપોર્ટ અનુસાર, રાજ્યના કુલ 153 બ્લોક્સમાંથી 110 બ્લોક્સ 'ઓવર-એક્સપ્લોઇટેડ' છે. આ આંકડો પહેલા 117 હતો, એટલે કે થોડો સુધારો થયો છે, પરંતુ માત્ર 20 બ્લોક્સ જ 'સેફ' શ્રેણીમાં છે.
કેનાલ-આધારિત સિંચાઈ તરફ ઝુકાવ
ભૂગર્ભજળ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સરકાર હવે ટ્યુબવેલના બદલે કેનાલ-આધારિત સિંચાઈ વ્યવસ્થાને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે. ખેતરો સુધી સપાટી પરનું પાણી (Surface Water) પહોંચાડવાની યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભૂગર્ભ જળસ્તરને રિચાર્જ થવાનો સમય આપવાનો છે. જે વિસ્તારોમાં કેનાલનું માળખું મજબૂત કરવામાં આવ્યું છે, ત્યાં પાણીના સ્તરમાં ઘટાડો નોંધપાત્ર રીતે ધીમો પડ્યો છે.
અર્થતંત્ર પર શું થશે અસર?
પંજાબની ખેતી મુખ્યત્વે ડાંગર-ઘઉંના પાક પર આધારિત છે, જેમાં પાણીનો વપરાશ વધુ થાય છે. રોકાણકારો અને એગ્રી-ઇનપુટ સેક્ટર સાથે જોડાયેલી કંપનીઓ માટે આ એક 'ક્રિટિકલ મોનિટરિંગ' વિષય છે. જો સરકાર પાક વૈવિધ્યકરણ (Crop Diversification) અને કેનાલ પ્રોજેક્ટ્સમાં સફળ રહેશે, તો સ્થાનિક કૃષિ ઉદ્યોગો માટે લાંબા ગાળાનું ઓપરેશનલ વાતાવરણ સ્થિર થઈ શકે છે. અન્યથા, જળ સંકટ કૃષિ ઉત્પાદકતા અને સપ્લાય ચેઈન માટે મોટું જોખમ બની શકે છે.