ભારતીય કંપનીઓના પ્રમોટરોએ પોતાના શેર ગીરો મૂકીને **₹7 લાખ કરોડ**થી વધુનું દેવું કર્યું છે, જે **2019** ની સરખામણીએ **3 ગણો** વધારો દર્શાવે છે. આ ટ્રેન્ડને કારણે માર્કેટમાં વોલેટિલિટી અને ફોર્સ્ડ સેલિંગનું જોખમ વધી રહ્યું છે.
જૂન 2026 ના અંત સુધીમાં પ્રમોટરો દ્વારા શેર સામે લેવામાં આવેલી લોનનો આંકડો ₹7 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયો છે. 2019 માં આ આંકડો માત્ર ₹2 લાખ કરોડ હતો. આ વ્યવહારમાં શેર ગીરો (Share Pledging) મૂકવા ઉપરાંત 'નોન-ડિસ્પોઝલ અંડરટેકિંગ્સ' (NDUs) નો પણ સમાવેશ થાય છે, જેમાં પ્રમોટર્સ લોન દરમિયાન શેર ન વેચવાનું વચન આપે છે.
આ તેજીનું કારણ શું?
ઘણા કોર્પોરેટ લીડર્સ ઇક્વિટી ડાયલ્યુશન ટાળવા માટે શેર સામે લોન લેવાનું પસંદ કરે છે. આ ભંડોળનો ઉપયોગ મોટાભાગે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, માઈનિંગ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા કેપિટલ-ઈન્ટેન્સિવ પ્રોજેક્ટ્સ માટે કરવામાં આવે છે. જોકે, કુલ પ્રમોટર હોલ્ડિંગમાં ગીરો મૂકાયેલા શેરનું પ્રમાણ 2.52% થી વધીને 3.17% પર પહોંચ્યું છે, જે ઉદ્યોગમાં ઇક્વિટી-બેક્ડ ફાઇનાન્સિંગ પરની વધતી નિર્ભરતા દર્શાવે છે.
રોકાણકારો માટે શા માટે જોખમી છે?
મુખ્ય જોખમ 'માર્જિન કોલ' (Margin Call) નું છે. જો કંપનીના શેરના ભાવમાં મોટો ઘટાડો થાય, તો ગીરો મૂકેલા શેરની વેલ્યુ ઘટી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં લેણદારો (Lenders) વધુ માર્જિનની માંગ કરે છે, અને જો પ્રમોટર તે પૂરી ન કરી શકે, તો લેણદારો બજારમાં ફરજિયાત શેર વેચવા (Forced Selling) મજબૂર બને છે. આનાથી શેરમાં વધુ ઘટાડો થાય છે અને એક પ્રકારનું 'વિશિયસ સાયકલ' શરૂ થાય છે.
શું ધ્યાન રાખવું જોઈએ?
બધા જ પ્લેજિંગ ખરાબ નથી, પરંતુ જે કંપનીઓમાં 90% થી વધુ પ્રમોટર હોલ્ડિંગ ગીરો હોય, ત્યાં રોકાણકારોએ સાવધ રહેવું જોઈએ. રોકાણકારોએ NSE અને BSE પર કંપનીના ડિસ્ક્લોઝર તપાસવા જોઈએ અને કંપનીની કેશ ફ્લો જનરેટ કરવાની ક્ષમતા તેમજ દેવાની ચુકવણીનું આયોજન તપાસવું જોઈએ.