વૈશ્વિક નાણાકીય બજારો એક વિરોધાભાસ રજૂ કરે છે: વધતા ભૌગોલિક રાજકીય, આબોહવા અને દેવાના જોખમો અસામાન્ય શાંતિ સાથે સહ-અસ્તિત્વ ધરાવે છે. આ દેખીતી સ્થિરતા પાછળનું એક મુખ્ય કારણ પેસિવ ઇન્વેસ્ટિંગનો અભૂતપૂર્વ વધારો છે, ખાસ કરીને ઇન્ડેક્સ ફંડ્સ અને એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ ફંડ્સ (ETFs). યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, આ પેસિવ સાધનો હવે તમામ ઇક્વિટી ફંડ સંપત્તિના લગભગ 55% પર નિયંત્રણ ધરાવે છે, જે એક દાયકા પહેલા કરતાં નોંધપાત્ર વધારો છે.
ભારત પણ પેસિવ ઇન્વેસ્ટિંગમાં ઝડપી, જોકે નાનો, ઉછાળો અનુભવી રહ્યું છે. પેસિવ ઇક્વિટી ફંડ્સમાં મેનેજમેન્ટ હેઠળની સંપત્તિ (AUM) ₹12.5 લાખ કરોડ, એટલે કે લગભગ $150 બિલિયન, કરતાં વધી ગઈ છે, જે સિસ્ટમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન્સ (SIPs) અને સંસ્થાકીય ફાળવણી (institutional allocations) દ્વારા સંચાલિત છે. માત્ર માસિક SIP ઇનફ્લો હવે ₹20,000 કરોડથી વધી રહ્યો છે. મેક્રોઇકોનોમિક પરિસ્થિતિઓ અથવા મૂલ્યાંકનોને ધ્યાનમાં લીધા વિના, બજારોમાં આપમેળે જમા થતી આ મૂડીની સતત ધારા એક અનુમાનિત, સ્થિર માંગ (steady bid) બનાવે છે.
સ્થિરતાનો ભ્રમ
પેસિવ ફંડ્સ માનવ સંચાલકોની જેમ 'ગભરાતા' નથી અથવા 'મૂલ્યાંકનોનું પુનઃમૂલ્યાંકન' કરતા નથી. તેમનો ઉદ્દેશ્ય એક ઇન્ડેક્સને ટ્રેક કરવાનો છે. પૈસા આવે છે, અને તે રોકાણ થાય છે, મુખ્યત્વે સૌથી મોટી કંપનીઓમાં જે મુખ્ય ઇન્ડેક્સનો મોટો ભાગ બનાવે છે. આ પદ્ધતિ પરંપરાગત ભાવ શોધ (price discovery) ને બાયપાસ કરે છે. વધતો શેર ભાવ ફક્ત મજબૂત પેસિવ ઇનફ્લોને પ્રતિબિંબિત કરી શકે છે, વાસ્તવિક રોકાણકારના વિશ્વાસને નહીં, જ્યારે ઘટતો શેર આવશ્યકપણે મૂલ્ય ખરીદદારોને આકર્ષતો નથી કારણ કે ઇન્ડેક્સ ફંડ્સ સક્રિયપણે સોદા શોધવાને બદલે ફક્ત વેઇટ્સ (weights) ને સમાયોજિત કરે છે.
કેન્દ્રિત જોખમ અને વિલંબિત પ્રતિસાદ
થોડા મોટા કેપ (large-cap) નામોમાં મૂડીનું આ કેન્દ્રીકરણ, ખાસ કરીને ટેકનોલોજી જેવા ક્ષેત્રોમાં જે ઇન્ડેક્સમાં ભારે રીતે રજૂ થાય છે, તેનો અર્થ એ છે કે સિસ્ટમિક જોખમ (systemic risk) એવી રીતે વધી રહ્યું છે જેના પર સરળતાથી ધ્યાન આપી શકાતું નથી. ઊંચા વ્યાજ દરો અને ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ હોવા છતાં, બજારની અસ્થિરતા વિસ્તૃત સમયગાળા માટે લાંબા ગાળાની સરેરાશથી નીચે રહી છે. આનાથી મોટી કંપનીઓને, ખાસ કરીને AI જેવા ક્ષેત્રોમાં, સામાન્ય મૂલ્યાંકન તપાસ (valuation scrutiny) વિના, આક્રમક રીતે મૂડી ઊભી કરવાની અને ખર્ચ કરવાની મંજૂરી મળી છે. નાણાકીય પ્રણાલી ઓછું ઘર્ષણ (friction) વિકસાવે છે, એટલે કે સમસ્યાઓ લાંબા સમય સુધી અદ્રશ્ય રહી શકે છે.
અનિવાર્ય ગોઠવણ
ઓછા ઘર્ષણ (friction) અને વિલંબિત પ્રતિસાદ (delayed feedback) ધરાવતી સિસ્ટમો સમસ્યાઓને લાંબા સમય સુધી આગળ લઈ જવાનું વલણ ધરાવે છે. જ્યારે ગોઠવણો (adjustments) ની અંતે જરૂર પડે છે, ત્યારે તે માપેલા પગલાઓમાં ભાગ્યે જ થાય છે. તેના બદલે, તે ઘણીવાર અચાનક અને એકસાથે પ્રગટ થાય છે, જે તીવ્ર, અણધાર્યા બજાર સુધારા (market corrections) બનાવે છે. જ્યારે કેટલાક દલીલ કરે છે કે આ 'ધીરજવાન મૂડી' (patient capital) દ્વારા 'ગભરાટ' (panic) ને બદલવાની પ્રગતિ દર્શાવે છે, ત્યારે મહત્વપૂર્ણ ભાવ સંકેતો (price signals) દબાવવામાં આવી રહ્યા છે તે જોખમ રહેલું છે. જ્યારે બજારની શક્તિઓ આખરે પોતાને ફરીથી સ્થાપિત કરે છે ત્યારે આ નોંધપાત્ર, અચાનક ફેરફારો તરફ દોરી શકે છે, જે અંતર્ગત દબાણોના લાંબા સમય સુધીના નિર્માણ છતાં પરિણામોને અચાનક અનુભવાય તેવું બનાવે છે.