Whalesbook
મુખ્ય દરખાસ્ત: આવક વધારવા માટે વ્યૂહાત્મક હિસ્સામાં ઘટાડો
ઇકોનોમિક સર્વેક્ષણ દ્વારા એક મહત્વપૂર્ણ ભલામણ કરવામાં આવી છે. તેના હેઠળ, કંપની કાયદામાં સુધારો કરીને સરકારી કંપનીઓમાં સરકારનો લઘુત્તમ હિસ્સો 26% સુધી ઘટાડવાનો પ્રસ્તાવ છે. ચીફ ઇકોનોમિક એડવાઇઝર (CEA) V. Anantha Nageswaran એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ પગલાંનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સરકારની નોન-ટેક્સ કેપિટલ રિસિપ્ટ્સ (Non-Tax Capital Receipts) માં નોંધપાત્ર વધારો કરવાનો અને આ જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (PSUs) ની મેનેજરિયલ કાર્યક્ષમતા (Managerial Efficiency) માં સુધારો કરવાનો છે.
આ દરખાસ્ત એવી કંપનીઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવી છે જેમ કે Bharat Petroleum Corporation Limited (BPCL), જેનું માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન આશરે ₹1.58 ટ્રિલિયન છે અને P/E રેશિયો લગભગ 6.4 છે. તેવી જ રીતે, Container Corporation of India Limited (CONCOR) નું મૂલ્ય આશરે ₹38,248 કરોડ છે અને તેનો P/E રેશિયો 29 થી વધુ છે. જાન્યુઆરી 29, 2026 સુધીમાં BPCL નો શેર ભાવ ₹366.95 હતો, જ્યારે CONCOR તે સમયે લગભગ ₹502.25 પર ટ્રેડ થઈ રહ્યો હતો. આ ભલામણ પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સરકારની આવકના સ્ત્રોતોને વધારવાનો છે, ખાસ કરીને જ્યારે બજારની સ્થિતિ અને શેરોના પ્રદર્શન મજબૂત હોય.
ખાનગીકરણનો સંદર્ભ અને અટકેલા લક્ષ્યાંકો
આ દરખાસ્ત સરકારના ઐતિહાસિક રીતે નબળા ખાનગીકરણ રેકોર્ડના સંદર્ભમાં આવી છે. નીતિગત ઉદ્દેશ્યો હોવા છતાં, વાસ્તવિક પ્રગતિ મર્યાદિત રહી છે. BPCL જેવી મોટી કંપનીઓના ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન નોંધપાત્ર વિલંબ અને પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, જૂન 2024 સુધીમાં BPCL ના ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન 'ઓફ ધ ટેબલ' (off the table) હોવાનું કહેવાય છે.
તેવી જ રીતે, CONCOR નું વ્યૂહાત્મક વેચાણ રેલવે મંત્રાલય અને રોકાણકારોની ચિંતાઓને કારણે હાલ પૂરતું સ્થગિત કરવામાં આવ્યું છે, ભલે અગાઉ મંજૂરી મળી ગઈ હોય. હાલમાં, સરકાર CONCOR માં લગભગ 54.8% અને BPCL માં 53% હિસ્સો ધરાવે છે. NITI Aayog અને Confederation of Indian Industry (CII) જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા માળખાકીય સુવિધાઓના વિકાસ માટે ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ અને ખાનગીકરણને વેગ આપવાના સૂચનો આ અટકેલી પ્રગતિથી વિપરીત છે. CII એ લિસ્ટેડ PSUs માં સરકારનો હિસ્સો ઘટાડીને 51% અને ત્યારબાદ 33-26% સુધી લાવવાનું સૂચન કર્યું છે જેથી નોંધપાત્ર મૂલ્ય મળી શકે.
નિયમનકારી માળખું અને શેરહોલ્ડિંગના ધોરણો
હાલમાં, 'સરકારી કંપની' (government company) ની વ્યાખ્યા એવી છે કે સરકાર પાસે ઓછામાં ઓછી 51% શેર મૂડી હોવી જોઈએ, જોકે નિયંત્રણ અને સંચાલન પણ નિર્ણાયક પરિબળો હોઈ શકે છે. આ લઘુત્તમ મર્યાદાને 26% સુધી ઘટાડવાની ભલામણ એક આમૂલ પરિવર્તન દર્શાવે છે. આનાથી સરકાર નોંધપાત્ર હિસ્સો ઘટાડી શકે છે, જ્યારે તેમનો હિસ્સો હજુ પણ મોટો રહેશે, ભલે તે નિયંત્રક ન હોય.
સ્ટોક એક્સચેન્જો સામાન્ય રીતે સતત લિસ્ટિંગ માટે ઓછામાં ઓછા 25% જાહેર શેરહોલ્ડિંગની જરૂરિયાત રાખે છે. સૂચિત ફેરફાર નોંધપાત્ર મૂડીને અનલોક કરી શકે છે. CII ના અંદાજ મુજબ, 78 લિસ્ટેડ PSUs માં સરકારનો હિસ્સો ઘટાડીને 51% કરવામાં આવે તો લગભગ ₹10 લાખ કરોડ જેટલી મૂડી મળી શકે છે.
ક્ષેત્રીય પ્રવાહો અને સંબંધિત ચર્ચાઓ
ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઉપરાંત, ચીફ ઇકોનોમિક એડવાઇઝરે અન્ય આર્થિક પાસાઓ પર પણ વાત કરી. તેમણે નોંધ્યું કે જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રનો મૂડી ખર્ચ (capital expenditure) ધીમો રહ્યો છે, ત્યારે રોકાણ માટે માંગની દૃશ્યતા (demand visibility) અને નિશ્ચિતતા નિર્ણાયક છે. તેમણે જણાવ્યું કે 30-31% નો ગ્રોસ ફિક્સ્ડ કેપિટલ ફોર્મેશન (GFCF) થી GDP નો ગુણોત્તર વર્તમાન વૈશ્વિક વાતાવરણમાં ઓછો નથી, અને ખાનગી ક્ષેત્રે 2024-25 માં વાજબી રોકાણ કર્યું છે.
આ ઉપરાંત, Nageswaran એ ગીગ ઇકોનોમી (gig economy) માં અલ્ગોરિધમિક નિર્ણયોમાં 'માનવીય તત્વો' (human elements) ની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમણે જણાવ્યું કે કામદારોની સોંપણીઓ ફક્ત ફોર્મ્યુલા આધારિત ન હોવી જોઈએ. આ મુદ્દો અલ્ગોરિધમિક પારદર્શિતા અને પ્લેટફોર્મ પર કામ કરતા કામદારોના અધિકારો અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ સાથે જોડાયેલો છે.
ભવિષ્યની દિશા
PSUs માં સરકારનો હિસ્સો ઘટાડવાની આ ભલામણ એક વ્યૂહાત્મક પ્રસ્તાવ છે જે નોંધપાત્ર મૂડી પ્રાપ્તિ અને કાર્યક્ષમતા સુધારવાનો હેતુ ધરાવે છે. જોકે, તેના અમલીકરણમાં નોંધપાત્ર અવરોધો આવી શકે છે, જે ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટના જટિલ ઇતિહાસ અને CONCOR જેવા કિસ્સાઓમાં જોવા મળતી મંત્રાલયો અને રોકાણકારોની ચિંતાઓને કારણે છે.
જો આ પ્રસ્તાવને વેગ મળે, તો તે ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટના વધુ આક્રમક તબક્કાનો સંકેત આપી શકે છે. આનાથી માળખાકીય અને વિકાસ પ્રોજેક્ટો માટે જરૂરી મૂડી મળી શકે છે, અને સાથે જ વ્યાપારી સાહસોમાં સરકારની ભૂમિકા પણ પુનઃનિર્ધારિત થઈ શકે છે.