NITI Aayog ની બેઠક: એનર્જી ગોલ માટે ક્રિટિકલ મિનરલ્સ સુરક્ષિત કરવા પર ભાર

NITI Aayog એ ભારતમાં ક્રિટિકલ મિનરલ્સની વધતી જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે ઉચ્ચ-સ્તરીય બેઠક યોજી છે. 2070 સુધીમાં ટ્રાન્ઝિશન મિનરલ્સની માંગમાં **51%** નો વધારો થવાની ધારણા સાથે, ઘરેલું સંશોધન, પ્રોસેસિંગ અને રિસાયક્લિંગ દ્વારા આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. ઇલેક્ટ્રિક વાહન (EV) અને સ્વચ્છ ઉર્જા ક્ષેત્રોમાં લાંબા ગાળાની સપ્લાય ચેઇન સુરક્ષા માટે આ પહેલ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

ક્રિટિકલ મિનરલ્સની જરૂરિયાત અને NITI Aayog નો રોલ

NITI Aayog એ તાજેતરમાં નિષ્ણાતો અને ઉદ્યોગના હિતધારકો સાથે મળીને ભારતના લાંબા ગાળાના ક્રિટિકલ મિનરલ્સના સપ્લાય માટે એક વ્યૂહાત્મક બેઠક યોજી હતી. આ ખનિજો આધુનિક ટેકનોલોજી, જેમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહન (EV) બેટરી, સોલાર પેનલ્સ અને હાઈ-એન્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગનો સમાવેશ થાય છે, તેના આવશ્યક ઘટકો છે. ભારત 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જનના લક્ષ્યાંક તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે NITI Aayog નો અંદાજ છે કે નેટ-ઝીરો પરિસ્થિતિમાં આ ચોક્કસ ખનિજોની માંગ 51% વધીને 169 મિલિયન ટન સુધી પહોંચી શકે છે.

ઘરેલું ક્ષમતાની વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત

હાલમાં, ભારત ઘણા આવશ્યક ખનિજો માટે આયાત પર ભારે નિર્ભર છે, જે સપ્લાય ચેઇનમાં સંભવિત નબળાઈઓ ઊભી કરે છે અને ઔદ્યોગિક વૃદ્ધિને અસર કરી શકે છે. આ ચર્ચાએ પ્રકાશ પાડ્યો કે આ સંસાધનોને સુરક્ષિત કરવું એ માત્ર ઉર્જા સંક્રમણનો (energy transition) પ્રશ્ન નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતા માટેની મુખ્ય આવશ્યકતા પણ છે. ઘરેલું સંશોધન અને ખાણકામ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને, ભારત એક વધુ મજબૂત વેલ્યુ ચેઇન (value chain) બનાવવા માંગે છે જે વૈશ્વિક બજારના ઉતાર-ચઢાવ અને વેપાર પ્રતિબંધો પર ઓછી નિર્ભર હોય.

પ્રોસેસિંગ અને રિસાયક્લિંગનો વિસ્તાર

માત્ર કાચા ખનિજોના નિષ્કર્ષણ (extraction) ઉપરાંત, બેઠકમાં સ્થાનિક પ્રોસેસિંગ અને રિફાઇનિંગ ક્ષમતાઓ વિકસાવવાના મહત્વ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. કાચા ખનિજોને બેટરી-ગ્રેડ મટીરીયલ્સમાં રૂપાંતરિત કરવી એ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે જ્યાં વૈશ્વિક ક્ષમતા હાલમાં થોડા દેશોમાં કેન્દ્રિત છે. વધુમાં, સરકાર વપરાયેલી બેટરી અને ઇલેક્ટ્રોનિક કચરામાંથી મૂલ્યવાન ધાતુઓને પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની ટકાઉ રીત તરીકે રિસાયક્લિંગ પર પણ ધ્યાન આપી રહી છે. આ ટેકનોલોજી સ્થાનિક રીતે વિકસાવવાથી આવનારા દાયકાઓમાં ખર્ચ અને પર્યાવરણીય અસર ઘટાડી શકાય છે.

ઉદ્યોગ અને રોકાણકારો માટે અસરો

ભારતીય ઉદ્યોગો, ખાસ કરીને ઓટોમોટિવ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને નવીનીકરણીય ઉર્જા ક્ષેત્રો માટે, ઘરેલું ખનિજ સુરક્ષા તરફ નીતિગત ફેરફાર ભવિષ્યમાં કાચા માલના ખર્ચને વધુ સ્થિર બનાવી શકે છે. ખનિજ સંશોધન, રિફાઇનિંગ અને બેટરી ટેકનોલોજીમાં સામેલ કંપનીઓ ભવિષ્યમાં સરકારી પ્રોત્સાહનો અથવા ઝડપી નિયમનકારી મંજૂરીઓથી લાભ મેળવી શકે છે કારણ કે રાજ્ય આ ક્ષેત્રને પ્રાધાન્ય આપે છે. જોકે, રોકાણકારોએ નોંધ લેવી જોઈએ કે ઘરેલું ખાણકામ અને પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગનું નિર્માણ કરવામાં નોંધપાત્ર મૂડી ખર્ચ સામેલ છે અને તેમાં પ્રોજેક્ટ્સ માટે લાંબા ગાળાના સમયગાળા અને ખનિજ નિષ્કર્ષણની તકનીકી જટિલતા જેવા આંતરિક જોખમો રહેલા છે.

રોકાણકારો માટે આગામી પગલાં ખાણકામની હરાજીના સમયપત્રક અને ખનિજ પ્રોસેસિંગ અને રિસાયક્લિંગ યુનિટ્સ માટે પૂરા પાડવામાં આવેલ કોઈપણ ચોક્કસ નાણાકીય સહાય અંગે નીતિ જાહેરાતો પર નજર રાખવાનું રહેશે. ભારતના સ્વચ્છ ઉર્જા સપ્લાય ચેઇનના ભાવિ સ્પર્ધાત્મક લેન્ડસ્કેપને સમજવા માટે આ ક્ષેત્રમાં સરકારી પહેલ પર સતત દેખરેખ રાખવી આવશ્યક બનશે.