નવા NFHS-6 રિપોર્ટ મુજબ દેશમાં મહિલાઓની સ્કૂલ હાજરી વધીને **73.7%** થઈ છે. શિક્ષણમાં મહિલાઓ પુરુષોથી આગળ નીકળી છે, પરંતુ આર્થિક સમૃદ્ધિ અને સામાજિક વિકાસ વચ્ચે હજુ પણ મોટું અંતર જોવા મળી રહ્યું છે.
મે 2026 માં આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરાયેલ નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે-6 (NFHS-6) એ ભારતના સામાજિક સૂચકાંકોનું નવું ચિત્ર રજૂ કર્યું છે. વર્ષ 2023-24 ના પરિણામો દર્શાવે છે કે 6 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરની મહિલાઓની સ્કૂલ હાજરી વધીને 73.7% થઈ છે, જે અગાઉના સર્વેમાં 71.8% હતી. નોંધપાત્ર રીતે, ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણમાં મહિલાઓ હવે પુરુષો કરતાં આગળ નીકળી ગઈ છે.
આર્થિક અને સામાજિક વિરોધાભાસ
દેશની એકંદર પ્રગતિ છતાં, આર્થિક સમૃદ્ધિ અને સામાજિક વિકાસ વચ્ચે મોટું અંતર દેખાઈ રહ્યું છે. ઉચ્ચ આવક ધરાવતા રાજ્યોમાં પણ શૈક્ષણિક સમાનતાનો અભાવ છે. તેલંગાણા અને ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં મહિલાઓના શિક્ષણ અને મિલકતના અધિકારોને લઈને હજુ પણ પડકારો છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ અસમાનતા લાંબા ગાળાની આર્થિક ઉત્પાદકતા પર અસર કરી શકે છે.
ડિજિટલ ક્રાંતિ અને ડેટામાં ફેરફાર
આ સર્વેનું સૌથી સકારાત્મક પાસું મહિલાઓમાં વધતું ઈન્ટરનેટ વપરાશ છે, જે NFHS-5 ના 33.2% થી વધીને NFHS-6 માં 64.3% પર પહોંચ્યું છે. જોકે, સર્વેના માળખામાં ફેરફાર થયો છે અને સૂચકાંકોની સંખ્યા 131 થી ઘટાડીને 101 કરવામાં આવી છે. એનીમિયા, શિશુ મૃત્યુદર અને જન્મ સમયે જાતિ ગુણોત્તર જેવા મહત્વના ડેટા હટાવવાને કારણે નીતિ નિર્ધારકોની દેખરેખ ક્ષમતા પર સવાલો ઉભા થયા છે.
ભવિષ્ય માટેના સંકેતો
આગામી સમયમાં પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ અને સ્વ-સહાય જૂથોના સમન્વય દ્વારા વિકેન્દ્રિત શાસન મોડલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જરૂરી છે. આંગણવાડી કાર્યકરો અને હેલ્થ એક્ટિવિસ્ટ્સને વધુ સશક્ત બનાવવા એ લાંબા ગાળાના આર્થિક વિકાસ અને વર્કફોર્સની તૈયારી માટે અત્યંત મહત્વનું છે.