ભારતમાં FDI નો રેકોર્ડ ઉછાળો, પણ ચિંતાજનક ચલણ જોખમ: $91.2 બિલિયન રોકાણ છતાં પૈસા બહાર જવાનો ભય

ગ્રોસ FDI માં તેજી, પણ નેટ FDI ચિંતાજનક

વર્ષ 2025 માં ભારતમાં ગ્રોસ FDI માં 44% નો નોંધપાત્ર વધારો નોંધાયો છે, જે $91.2 બિલિયન સુધી પહોંચ્યો છે. આ રોકાણ ભારતના આર્થિક વિકાસ અને મજબૂત માંગને કારણે આવી રહ્યું છે, જે IT અને ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ જેવા ક્ષેત્રોમાં વિદેશી રોકાણકારોનો રસ દર્શાવે છે. નવી ફેક્ટરીઓ સ્થાપવા જેવા ગ્રીનફિલ્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ આ વૃદ્ધિનો મુખ્ય ભાગ છે.

જોકે, આ પ્રભાવશાળી ગ્રોસ આંકડા એક પરેશાન કરનારી વાસ્તવિકતા છુપાવી રહ્યા છે: નેટ FDI (Net FDI) નકારાત્મક બન્યું છે. એટલે કે, ભારતમાં જેટલું વિદેશી મૂડીનું રોકાણ આવી રહ્યું છે, તે કરતાં વધુ પૈસા દેશની બહાર જઈ રહ્યા છે.

પૈસા બહાર જવાના મુખ્ય કારણો

આ આઉટફ્લો (Outflow) મુખ્યત્વે બે કારણોસર થઈ રહ્યો છે:

1. પ્રોફિટ રિપેટ્રિયેશન (Profit Repatriation): ભારતમાં કાર્યરત મલ્ટિનેશનલ કોર્પોરેશન્સ (MNCs) તેમના મજબૂત નફામાંથી વધુ ડિવિડન્ડ (Dividend) અને પ્રોફિટ્સ તેમની પેરેન્ટ કંપનીઓને વિદેશમાં મોકલી રહી છે.
2. આઉટબાઉન્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (Outbound Investment): ભારતીય કંપનીઓ પણ હવે વૈશ્વિક સ્તરે ડાઇવર્સિફિકેશન, ટેકનોલોજી અને નવા બજારો શોધવા માટે વિદેશમાં સક્રિયપણે રોકાણ કરી રહી છે. આ ઘરેલું કંપનીઓના વિદેશી રોકાણો નેટ FDI માં ઘટાડો કરે છે.

કરન્સી અને પેમેન્ટ્સ બેલેન્સ પર દબાણ

આ પ્રકારનો ટ્રેન્ડ (Trend) ભારતના બાહ્ય નાણાકીય વ્યવહારો (External Finances) અને ચલણ (Currency) ના મૂલ્ય પર સીધી અસર કરે છે. ગ્લોબલ વ્યાજ દરો (Interest Rates) માં થયેલા વધારાને કારણે, ભારત જેવા ઉભરતા બજારો (Emerging Markets) મૂડી માટે ઓછા આકર્ષક બન્યા છે, જે વિદેશી અને ભારતીય બંને કંપનીઓને વધુ સારું વળતર શોધવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.

આ દબાણને કારણે ભારતીય રૂપિયા (Indian Rupee) પર પણ અસર જોવા મળી રહી છે, જે હાલમાં યુએસ ડોલર સામે ₹83 ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે અને અસ્થિરતાનો સામનો કરી રહ્યો છે. સતત પ્રોફિટ આઉટફ્લો અને નોંધપાત્ર ઘરેલું આઉટબાઉન્ડ રોકાણ ભારતની બાહ્ય નાણાકીય સ્થિતિને નબળી પાડી શકે છે.

નિષ્ણાતોનું શું કહેવું છે?

મોર્ગન સ્ટેનલી (Morgan Stanley) જેવા વિશ્લેષકોનું અનુમાન છે કે આઉટફ્લો મજબૂત રહેવાની શક્યતા છે, જેનાથી નેટ FDI ની સ્થિતિ નબળી રહેશે અને દેશના બાહ્ય ક્ષેત્ર પર દબાણ ચાલુ રહેશે. વૈશ્વિક મંદી (Global Slowdown) અથવા ભૌગોલિક રાજકીય ઘટનાઓ (Geopolitical Events) આ જોખમોને વધુ વધારી શકે છે.