ભારતના શહેરી વિકાસ ફંડથી નાના શહેરોને લોન નહીં મળે? જાણો કારણ

શહેરી વિકાસ માટે મોટું પગલું: અર્બન ચેલેન્જ ફંડ

ભારતમાં શહેરીકરણ અને આર્થિક વિકાસને વેગ આપવા માટે, 2037 સુધીમાં શહેરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે અંદાજે ₹80 લાખ કરોડના ભંડોળની જરૂર છે. આ લક્ષ્યને પહોંચી વળવા, કેન્દ્ર સરકારે ₹1 લાખ કરોડનું અર્બન ચેલેન્જ ફંડ (UCF) શરૂ કર્યું છે. આ એક મોટો ફેરફાર છે કારણ કે હવે શહેરી સરકારોને માત્ર અનુદાન પર નિર્ભર રહેવાને બદલે માર્કેટમાંથી ભંડોળ ઉભું કરવું પડશે. UCF હેઠળ, શહેરી સરકારોએ પ્રોજેક્ટ ખર્ચના ઓછામાં ઓછા 50% મ્યુનિસિપલ બોન્ડ, બેંક લોન અથવા પબ્લિક-પ્રાઇવેટ પાર્ટનરશીપ (PPP) દ્વારા ઉભા કરવા પડશે. બાકીના ખર્ચમાં કેન્દ્ર સરકાર 25% હિસ્સો આપશે, જ્યારે રાજ્ય અથવા શહેરોએ બાકીની રકમ ચૂકવવી પડશે. આ અભિગમનો હેતુ નાણાકીય વ્યવસ્થાપન સુધારવાનો, પારદર્શિતા વધારવાનો અને શહેરોની ક્રેડિટ રેટિંગ્સ સુધારવાનો છે. FY20 થી FY26 દરમિયાન મ્યુનિસિપલ બોન્ડના રિસ્ક પ્રીમિયમમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જે લગભગ 480 bps થી ઘટીને 155 bps થયો છે, જે રોકાણકારોનો વધતો વિશ્વાસ દર્શાવે છે.

મ્યુનિસિપલ બોન્ડ માર્કેટ: હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં

ભારતમાં મ્યુનિસિપલ બોન્ડ માર્કેટ હજુ પણ તેની પ્રારંભિક અવસ્થામાં છે. FY18 થી માત્ર 17 શહેરોએ મ્યુનિસિપલ બોન્ડ જારી કરીને લગભગ ₹45.4 બિલિયન ઉભા કર્યા છે. આ ઓછું વોલ્યુમ દર્શાવે છે કે ભંડોળનો મોટો સ્ત્રોત હજુ અપ્રયુક્ત છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) એ તાજેતરમાં મ્યુનિસિપલ બોન્ડને રેપો ટ્રાન્ઝેક્શનમાં કોલેટરલ તરીકે વાપરવાની મંજૂરી આપી છે, જે માર્કેટ લિક્વિડિટી વધારશે. 2006 અને 2016 વચ્ચે મ્યુનિસિપલ બોન્ડ ઇશ્યુમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, જેનું એક કારણ સરકારી અનુદાનની સરળ ઉપલબ્ધતા હતું. AMRUT જેવી યોજનાઓએ કેટલાક ઇશ્યુને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, જેમાં માર્ચ 2026 સુધીમાં કુલ ₹4,540 કરોડ સુધી પહોંચ્યા છે. જોકે, વૈશ્વિક સ્તરે આ માર્કેટ ખૂબ નાનું છે. 30 સપ્ટેમ્બર, 2025 સુધીમાં, ભારતીય મ્યુનિસિપલ બોન્ડ માર્કેટ કુલ આઉટસ્ટેન્ડિંગ કોર્પોરેટ બોન્ડ ઇશ્યુના 0.06% થી પણ ઓછો અંદાજવામાં આવ્યો છે. આ બોન્ડ્સ માટેનું માર્કેટ પણ અલ્પ વિકસિત છે, જેમાં નબળી સેકન્ડરી માર્કેટને કારણે રોકાણકારો માટે બહાર નીકળવાના વિકલ્પો મર્યાદિત છે.

નાના શહેરો માટે મોટા પડકારો

UCF નું માર્કેટ ફંડિંગ પર ધ્યાન નાના ટાયર-II અને ટાયર-III શહેરો માટે મોટી મુશ્કેલીઓ ઉભી કરી રહ્યું છે. આ શહેરી સરકારો પાસે સ્વતંત્ર આવકના સ્ત્રોત મર્યાદિત છે, અને તે GDP ના 0.4% થી ઓછી આવક ઉત્પન્ન કરે છે, જે વૈશ્વિક ધોરણો કરતાં ઘણું ઓછું છે. તેઓ મોટાભાગે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો પાસેથી મળતા અનુદાન પર નિર્ભર છે. GST (ગૂડ્સ એન્ડ સર્વિસિસ ટેક્સ) માં ઓક્ટ્રોઇ અને એન્ટ્રી ટેક્સ જેવા જૂના કરવેરા સ્ત્રોતોના સમાવેશ બાદ તેમની નાણાકીય સ્વતંત્રતા વધુ નબળી પડી છે. આ ઉપરાંત, મોટાભાગની ભારતીય મ્યુનિસિપાલિટીઓનું રેટિંગ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ગ્રેડ કરતાં નીચે છે, જ્યારે લગભગ 99% યુએસ મ્યુનિસિપાલિટીઓનું રેટિંગ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ગ્રેડ છે. નાના શહેરો પાસે મોટા શહેરોની તુલનામાં ભંડોળ માટે પ્રોજેક્ટ પ્રપોઝલ તૈયાર કરવાની, સમર્પિત પ્રોજેક્ટ કંપનીઓ સ્થાપવાની અથવા વ્યાપક PPP દસ્તાવેજો તૈયાર કરવાની ક્ષમતા ઓછી હોય છે. પરિણામે, મોટા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોની બહાર માત્ર 10% થી ઓછા શહેરી PPP થાય છે.

ક્રેડિટ રિપેમેન્ટ ગેરંટી સ્કીમ, જે નાના શહેરોને મદદ કરવા માટે ડિઝાઇન કરાઈ છે, તેની પણ કેટલીક મર્યાદાઓ હોઈ શકે છે. નાના વ્યવસાયો માટે સમાન ગેરંટી યોજનાઓમાં ઘણીવાર ઊંચા ડિફોલ્ટ રેટ જોવા મળ્યા છે અને મૂળભૂત રીતે નબળા નાણાકીય ધરાવતી સંસ્થાઓ માટે ધિરાણના જોખમો ઘટાડવા માટે તે પૂરતી ન પણ હોય. ક્રેડિટ મૂલ્યાંકન માટે 'સ્વ-આવક' ને પ્રાધાન્ય આપવું અને અનુદાનને ઓછું મહત્વ આપવું એ મુખ્ય પડકાર છે. આનાથી રહેવાસીઓ પર ધિરાણનો બોજ વધી શકે છે, પરંતુ સુધારેલી સેવાઓની ખાતરી મળતી નથી. શહેરી વિકાસમાં PPP, જોકે સામાન્ય છે, તે ઘણીવાર ક્ષમતાના અભાવને કારણે શહેરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સેવાઓ પહોંચાડવામાં મર્યાદિત સફળતા ધરાવે છે. વર્તમાન 10-વર્ષીય સરકારી બોન્ડ યીલ્ડ લગભગ 7.05% છે, ત્યારે મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સે રોકાણકારોને આકર્ષવા માટે ક્રેડિટ જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને સ્પર્ધાત્મક દરો ઓફર કરવા પડશે, જે નાના, ઓછી ક્રેડિટપાત્રતા ધરાવતા શહેરો માટે મુશ્કેલ છે.

સંભવિત ઉકેલો અને ભવિષ્ય

SEBI જેવા નિયમનકારો મ્યુનિસિપલ બોન્ડને વધુ આકર્ષક બનાવવા માટે સુધારા પ્રસ્તાવિત કરી રહ્યા છે. આમાં ડેટ રિફાઇનાન્સિંગની મંજૂરી અને નાના મ્યુનિસિપાલિટીઓને મદદ કરવા માટે પૂલ્ડ ફાઇનાન્સિંગ સ્ટ્રક્ચર્સનો પરિચય શામેલ છે. નિષ્ણાતો સરકારી નીતિઓ અને રોકાણકારોના વધતા રસના ટેકાથી મ્યુનિસિપલ બોન્ડ ઇશ્યુમાં વૃદ્ધિ ચાલુ રહેવાની અપેક્ષા રાખે છે. FY26 થી FY34 સુધી વાર્ષિક ઇશ્યુ ₹2,500–₹3,000 કરોડ ની રેન્જમાં રહેવાની ધારણા છે. જોકે, UCF ની અંતિમ સફળતા નાના શહેરી સરકારોમાં મૂળભૂત નાણાકીય સમસ્યાઓ અને સંસાધનોના અભાવને દૂર કરવા પર નિર્ભર રહેશે. વાજબી વિકાસ સુનિશ્ચિત કરવા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સેવાઓમાં અનુરૂપ સુધારા વિના વધુ પડતું દેવું ટાળવા માટે આ નિર્ણાયક છે.