ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મંદી, શહેરોમાં સ્થિરતા
આંકડા મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરાયેલ પીરિયડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) મુજબ, જાન્યુઆરી 2026 માં બેરોજગારી દર 5% પર પહોંચ્યો, જે ડિસેમ્બર 2025 માં 4.8% હતો. આ વધારાનું મુખ્ય કારણ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં જોવા મળ્યું છે. કૃષિ, બાંધકામ, પરિવહન અને નાના વેપાર જેવા ક્ષેત્રોમાં શિયાળાની મોસમ અને લણણી પછીના સુસ્ત સમયગાળાને કારણે રોજગારીમાં ઘટાડો થયો, જેના પરિણામે ગ્રામીણ બેરોજગારી દર 3.9% થી વધીને 4.2% થયો. બીજી તરફ, શહેરી વિસ્તારોમાં બેરોજગારી દર 6.7% થી વધીને 7.0% થયો, જે દર્શાવે છે કે શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થિતિ પ્રમાણમાં સ્થિર રહી છે, પરંતુ એકંદરે દર વધ્યો છે.
શ્રમ ભાગીદારી દરમાં ઘટાડો
માત્ર બેરોજગારી દર જ નહીં, પરંતુ લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશન રેટ (LFPR) અને વર્કર પોપ્યુલેશન રેશિયો (WPR) માં પણ ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. LFPR માં ઘટાડો સૂચવે છે કે ઘણા લોકો રોજગારીની તકોના અભાવે નોકરી શોધવાનું બંધ કરી રહ્યા છે (discouraged workers). મંત્રાલયે આ ઘટાડાને મોસમી પરિબળોને આભારી ગણાવ્યો છે, પરંતુ આ વલણ પર નજીકથી નજર રાખવી જરૂરી છે.
મહિલા બેરોજગારીમાં નજીવો વધારો
પુરુષોમાં બેરોજગારી દર જાન્યુઆરીમાં સ્થિર રહ્યો હતો. જોકે, 15 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરની મહિલાઓમાં બેરોજગારી દરમાં નજીવો વધારો જોવા મળ્યો હતો. મંત્રાલયે આને ટૂંકા ગાળાનું ઉતાર-ચઢાવ ગણાવ્યું છે અને જણાવ્યું છે કે આ આંકડો એપ્રિલથી ડિસેમ્બર 2025 દરમિયાન જોવા મળતી રેન્જમાં જ છે. આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 મુજબ, 2017-18 માં 23.3% થી વધીને 2023-24 માં મહિલા શ્રમ ભાગીદારી દર 41.7% થયો હતો અને મહિલા બેરોજગારી દર ઘટીને 3.2% થયો હતો. આ સંદર્ભમાં, જાન્યુઆરીનો વધારો નજીવો ગણી શકાય, પરંતુ લાંબા ગાળે તેના પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
આર્થિક વૃદ્ધિ અને રોજગારીનો સંબંધ
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા FY2025-26 માં 7.5% થી 7.8% ના દરે વૃદ્ધિ પામવાની અપેક્ષા છે. જોકે, આર્થિક વૃદ્ધિ અને રોજગારી સર્જન વચ્ચેનો સંબંધ જટિલ રહ્યો છે. 'જોબલેસ ગ્રોથ' (રોજગારરહિત વૃદ્ધિ) ની સ્થિતિ એવી છે કે અર્થતંત્ર તો વિકસી રહ્યું છે, પરંતુ તેનો લાભ સમાનરૂપે રોજગારી સર્જનમાં રૂપાંતરિત થતો નથી. ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારો જે મોસમી પ્રવૃત્તિઓ પર નિર્ભર છે, ત્યાં આ અસર વધુ જોવા મળે છે.
માળખાકીય નબળાઈઓ અને નિરાશ થયેલા કામદારો
હાલના આંકડાઓમાં જોવા મળેલા વધારા પાછળ માળખાકીય સમસ્યાઓ પણ છુપાયેલી છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોની કૃષિ પરની નિર્ભરતા અને મોસમી પ્રવૃત્તિઓ આંકડાઓને અસર કરે છે. LFPR અને WPR માં ઘટાડો સૂચવે છે કે વધુને વધુ લોકો રોજગારીની તકોના અભાવે શ્રમ બજારમાંથી બહાર ધકેલાઈ રહ્યા છે. શહેરી સેવા ક્ષેત્રોની સરખામણીમાં, ગ્રામીણ અર્થતંત્ર કૃષિ ક્ષેત્રની વધઘટ સામે વધુ સંવેદનશીલ છે.
ભવિષ્યની દિશા
આંકડા મંત્રાલય નવી PLFS પદ્ધતિ દ્વારા વધુ વારંવાર ડેટા પ્રદાન કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ભવિષ્યમાં માસિક અને ત્રિમાસિક બુલેટિન શ્રમ બજારની ગતિશીલતા પર વધુ પ્રકાશ પાડશે. નીતિગત ટેકા સાથે 2050 સુધીમાં મહિલા શ્રમ ભાગીદારી દર 55% સુધી પહોંચવાની સંભાવના છે, જો માળખાકીય અવરોધો અને મોસમી નબળાઈઓને અસરકારક રીતે દૂર કરવામાં આવે.