ભારતનો ગ્રીન ગ્રોથ પ્લાન: ફોસિલ ફ્યુઅલ ટેક્સમાંથી રિન્યુએબલ એનર્જીને મળશે વેગ!

આ વ્યૂહાત્મક નાણાકીય પુન: ગોઠવણી ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે સતત આર્થિક વિસ્તરણ અને 2070 સુધીમાં નેટ ઝીરો (Net Zero) ના મહત્વાકાંક્ષી આબોહવા લક્ષ્યાંકો વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આ પ્રસ્તાવનું મુખ્ય આકર્ષણ તેની ફિસ્કલ ન્યુટ્રાલિટી (Fiscal Neutrality) છે. સરકાર નવા કરવેરા લાદ્યા વિના કે દેવું કર્યા વિના, કોલસા GST અને તેલ-ગેસ પરના લેવીઝ (Levies) જેવા હાલના સ્ત્રોતોમાંથી વાર્ષિક ₹75,166 કરોડ થી વધુની આવક એકત્રિત કરી શકે છે. આ ભંડોળ ખાસ કરીને 'હાર્ડ-ટુ-એબેટ' (Hard-to-Abate) ક્ષેત્રોમાં ઊર્જા કાર્યક્ષમતા વધારવા અને આવશ્યક રિન્યુએબલ એનર્જી ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Transmission Infrastructure) વિકસાવવા માટે નિર્ધારિત છે.

મુખ્ય પ્રેરક: ટેક્સ સ્ટ્રીમ્સનું પુન:વિતરણ

સેન્ટર ફોર સોશિયલ એન્ડ ઇકોનોમિક પ્રોગ્રેસ (CSEP) દ્વારા તૈયાર કરાયેલા એક પેપર મુજબ, ભારતની નોંધપાત્ર ફોસિલ ફ્યુઅલ ટેક્સ આવકનો એક ભાગ ક્લાયમેટ ઇનિશિયેટિવ્સ (Climate Initiatives) તરફ વાળવાની દરખાસ્ત છે. આ વ્યૂહરચના વાર્ષિક અંદાજે ₹75,166 કરોડ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. સ્ત્રોતોમાં કોલસા GST સુધારામાંથી વધારાની આવક અને ઓઇલ-ગેસ પરના સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી (SAED) અને રોડ એન્ડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેસ (Road and Infrastructure Cess) જેવા લેવીઝનો સમાવેશ થાય છે. વિશ્લેષણમાં ત્રણ ફાળવણી પરિસ્થિતિઓ (Allocation Scenarios) નું મોડેલિંગ કરવામાં આવ્યું છે: ફક્ત સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ અને સિમેન્ટ જેવા ક્ષેત્રોમાં ઔદ્યોગિક કાર્યક્ષમતા માટે; ફક્ત રિન્યુએબલ એનર્જી ટ્રાન્સમિશન માટે; અથવા સંતુલિત વિભાજન. તમામ પરિસ્થિતિઓ GDP, ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA) અને આઉટપુટ પર સકારાત્મક અસરો દર્શાવે છે. જોકે, બાંધકામ, મશીનરી, કૃષિ અને સેવા ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક સ્પિલઓવર ઇફેક્ટ્સ (Spillover Effects) ને કારણે માત્ર રિન્યુએબલ એનર્જી ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમમાં તમામ પુન:વિતરિત ભંડોળનું રોકાણ કરવાથી સૌથી વધુ GDP વૃદ્ધિ થવાની ધારણા છે. આ અભિગમ નવા કરવેરા કે ઉધાર લીધા વિના, ડિકાર્બોનાઇઝેશન (Decarbonization) તરફ એક ફિસ્કલી ન્યુટ્રલ (Fiscally Neutral) વળાંક દર્શાવે છે.

વિશ્લેષણાત્મક ઊંડાણ

ભારતની ઊર્જા સંક્રાંતિ (Energy Transition) માટે મોટા પાયે રોકાણની જરૂર છે, જેમાં માત્ર પાવર સેક્ટરને 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો દૃશ્ય માટે $14.23 ટ્રિલિયન ની જરૂર પડશે તેવો અંદાજ છે. આ દરખાસ્ત 2030 સુધીમાં 500 GW નોન-ફોસિલ ફ્યુઅલ ક્ષમતાને સંકલિત કરવાની જરૂરિયાતનો એક ભાગ પૂરો પાડે છે. સ્ટીલ, સિમેન્ટ અને એલ્યુમિનિયમ સહિતના 'હાર્ડ-ટુ-એબેટ' (HTA) ક્ષેત્રો નોંધપાત્ર ઉત્સર્જન સ્ત્રોત છે, જે વીજળી ઉત્પાદન સાથે મળીને ભારતના કુલ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના અડધાથી વધુ માટે જવાબદાર છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતીય સિમેન્ટ ઉદ્યોગ, જે વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો છે, તેણે 2050 સુધીમાં તેના CO2 ઇન્ટેન્સિટી (CO2 Intensity) માં 45% ઘટાડો કરવાનો રોડમેપ તૈયાર કર્યો છે. વિશ્વના બીજા સૌથી મોટા ઉત્પાદક તરીકે, ભારતીય સ્ટીલ ક્ષેત્રમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા 2025 માં માંગમાં 8.5% નો વધારો થવાનો અંદાજ છે. દરમિયાન, એલ્યુમિનિયમ પ્લાન્ટ્સ માટે ઉત્સર્જન ધોરણોને કડક બનાવતા નિયમનકારી પગલાં જેવા કે પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) પાંચમો સુધારા નિયમો, 2025, લેવાઈ રહ્યા છે. દેશ રિન્યુએબલ ક્ષમતાને સંકલિત કરવા માટે 2032 સુધીમાં ₹9 લાખ કરોડ થી વધુના રોકાણ સાથે પાવર ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ભારે રોકાણ કરી રહ્યો છે. વૈશ્વિક સ્તરે, અનેક રાષ્ટ્રો ક્લાયમેટ એક્શન માટે સમાન આવક પુન:વિતરણની શોધ કરી રહ્યા છે, જોકે ભારતમાં નવા કરવેરા વિના હાલના કર આધારમાંથી આટલી મોટી રકમ એકત્રિત કરવાનો સ્કેલ નોંધપાત્ર અભિગમ છે. ભૂતકાળમાં 'ક્લીન એન્વાયર્નમેન્ટ સેસ' (Clean Environment Cess) જેવા ભંડોળનો ઐતિહાસિક રીતે ઓછો ઉપયોગ (60% થી વધુ વણવપરાયેલ) અસરકારક ભંડોળ વ્યવસ્થાપન અને પ્રાથમિકતાના મહત્વને પ્રકાશિત કરે છે.

⚠️ નકારાત્મક દ્રષ્ટિકોણ (Bear Case)

આશાસ્પદ દૃષ્ટિકોણ હોવા છતાં, નોંધપાત્ર પડકારો યથાવત છે. HTA ક્ષેત્રોમાં ઊર્જા-કાર્યક્ષમતા અપગ્રેડ (જેનો અંદાજ ₹1.32 લાખ કરોડ છે) અને રિન્યુએબલ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ (2030 સુધીમાં ₹2.44 લાખ કરોડ) માટે જરૂરી કુલ મૂડી ખર્ચને જોતાં, અંદાજિત વાર્ષિક ₹75,166 કરોડ ની પુન:વિતરિત કરમાંથી આવક અપૂરતી સાબિત થઈ શકે છે. આ સૂચવે છે કે પુન:વિતરિત મહેસૂલ આ નિર્ણાયક રોકાણોનો માત્ર એક ભાગ જ ભંડોળ પૂરું પાડી શકે છે, જેના કારણે અન્ય ભંડોળ સ્ત્રોતો પર નિર્ભરતા જાળવી રાખવી પડશે. વધુમાં, હાલના કર મહેસૂલ પર આધાર રાખવાથી, જે આર્થિક ચક્રને આધીન છે, મહેસૂલ અસ્થિરતાનું જોખમ રહેલું છે. એક વ્યાપક ચિંતા ભારતના એકંદર ક્લાયમેટ ફાઇનાન્સ ગેપ (Climate Finance Gap) છે, જે 2070 સુધીમાં $6.5 ટ્રિલિયન રહેવાનો અંદાજ છે, જેમાં માત્ર પાવર સેક્ટર આ ગેપના 82% માટે જવાબદાર છે. 2070 સુધીમાં સંચિત રૂપે $22.7 ટ્રિલિયન જેટલું પૂરતું સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય મૂડી આકર્ષિત કરવું એ એક મોટો પડકાર છે. વિદેશી રોકાણકારોએ ટેરિફ-બેઝ્ડ કોમ્પિટિટિવ બિડિંગ (TBCB) હેઠળ આપવામાં આવેલા ભારતના પાવર ટ્રાન્સમિશન પ્રોજેક્ટ્સમાં મર્યાદિત ભાગીદારી દર્શાવી છે, જેનું કારણ બજાર માળખું અને પાવર ગ્રીડ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ જેવી રાજ્ય-માલિકીની સંસ્થાઓનું વર્ચસ્વ છે, જે વૈવિધ્યકરણની તકોને મર્યાદિત કરે છે. ભંડોળના ઉપયોગની અસરકારકતા મજબૂત શાસન (Governance) અને પારદર્શિતા પર આધાર રાખે છે, જેથી ભૂતકાળમાં ક્લીન એન્વાયર્નમેન્ટ સેસના અલ્પ ઉપયોગ જેવી મુશ્કેલીઓ ટાળી શકાય.

ભવિષ્યનું દૃષ્ટિકોણ

આ પુન:વિતરણ વ્યૂહરચનાની સફળતા ચોક્કસ અમલીકરણ અને સતત નીતિગત સમર્થન પર નિર્ભર રહેશે. જ્યારે CSEP પેપર 'ટ્રિપલ ડિવિડન્ડ'—આર્થિક વૃદ્ધિ, ઉત્સર્જન ઘટાડો અને સામાજિક સમાનતા—ની સંભાવના દર્શાવે છે, ત્યારે આ પ્રાપ્ત કરવા માટે સાવચેતીપૂર્વકનું ક્રમ અને પ્રાથમિકતા, ખાસ કરીને વ્યાપક વ્યવસ્થાકીય લાભો માટે ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને પ્રાધાન્ય આપવું જરૂરી છે. કોર્પોરેટ ઇન્ડિયા એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન વિશે આશાવાદી છે, સર્વેમાં સામેલ 93% કંપનીઓ લો-કાર્બન સોલ્યુશન્સમાં રોકાણ કરી રહી છે અને લગભગ તમામ આગામી પાંચ વર્ષમાં ટકાઉ રોકાણમાં વધારો થવાની અપેક્ષા રાખે છે. જોકે, તાજેતરના બજેટ ફાળવણીઓ ટ્રાન્સમિશન અને એનર્જી સ્ટોરેજ માટે ભંડોળમાં સંભવિત ઘટાડો સૂચવે છે, જે મહત્વાકાંક્ષી ક્ષમતા વધારા છતાં વિશ્વસનીય રિન્યુએબલ સંકલન માટે ચિંતાઓ ઉભી કરે છે. લાંબા ગાળાનો માર્ગ ભારતની સતત, મોટા પાયે મૂડી એકત્રિત કરવાની ક્ષમતા, જે 2030 સુધીમાં વાર્ષિક $160-200 બિલિયન હોવાનો અંદાજ છે, અને ખાસ કરીને 'હાર્ડ-ટુ-એબેટ' ક્ષેત્રો અને નિર્ણાયક ગ્રીડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે કાર્યક્ષમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવા પર નિર્ભર રહેશે.