Whalesbook
ભારતીય કરવેરામાં પ્રોગ્રેસિવ શિફ્ટ
ભારતના ટેક્સ રેવન્યુમાં છેલ્લા દાયકામાં મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. FY15 માં જ્યાં કુલ ટેક્સ કલેક્શન ₹12.45 લાખ કરોડ હતું, તે FY25 સુધીમાં વધીને અંદાજે ₹44 લાખ કરોડ પહોંચવાની ધારણા છે. આ વૃદ્ધિ સાથે, ટેક્સ કલેક્શનના માળખામાં પણ એક મોટો બદલાવ આવ્યો છે. હવે ડાયરેક્ટ ટેક્સ, એટલે કે આવક અને નફા પર લાગતા ટેક્સનો હિસ્સો કુલ કલેક્શનના લગભગ 58.5% સુધી પહોંચી ગયો છે. આ એક મહત્વપૂર્ણ વિકાસ છે કારણ કે ડાયરેક્ટ ટેક્સ પ્રોગ્રેસિવ હોય છે, એટલે કે જેની આવક વધુ હોય તેના પર વધુ ટેક્સ લાગે છે. તેનાથી વિપરીત, ઇનડાયરેક્ટ ટેક્સ ઘણીવાર નીચલા આવક વર્ગ પર વધુ બોજ નાખી શકે છે. આ શિફ્ટ દેશના ટેક્સ માળખાની નિષ્પક્ષતા અને સમાનતામાં વધારો સૂચવે છે.
ડાયરેક્ટ ટેક્સમાં બદલાતી ગતિશીલતા
ડાયરેક્ટ ટેક્સની અંદર પણ પેટા-માળખામાં બદલાવ આવ્યો છે. કોર્પોરેટ પ્રોફિટમાંથી મળતા ટેક્સનો હિસ્સો FY15 માં 61.75% હતો, જે FY25 સુધીમાં ઘટીને અંદાજે 44.41% થવાની શક્યતા છે. આના પરિણામે, FY21 થી નોન-કોર્પોરેટ ટેક્સ, ખાસ કરીને વ્યક્તિગત આવકવેરા ફાઇલર્સ (Individual Income Tax Filers) દ્વારા ભરવામાં આવતા ટેક્સ, ડાયરેક્ટ રેવન્યુનો મુખ્ય સ્ત્રોત બન્યો છે. આ ફેરફારનું મુખ્ય કારણ આવકવેરા રિટર્ન ફાઇલ કરનારાઓની સંખ્યામાં થયેલો જંગી વધારો છે. FY15 માં જ્યાં આશરે 35 મિલિયન લોકો રિટર્ન ફાઇલ કરતા હતા, તે સંખ્યા FY25 સુધીમાં 85 મિલિયન કરતાં વધી ગઈ છે. આ વૃદ્ધિને સરળ બનાવવા માટે ફેસલેસ એસેસમેન્ટ, પ્રી-ફિલ્ડ રિટર્ન અને AIS (Annual Information Statement) જેવા પગલાં લેવાયા છે. આ ઉપરાંત, લિસ્ટેડ ઇક્વિટીઝ પર LTCG (Long-Term Capital Gains) ટેક્સનું પુનરાગમન અને ડિવિડન્ડ ટેક્સનો બોજ શેરધારકો પર સ્થાનાંતરિત કરવા જેવા નીતિગત ફેરફારોએ પણ આ રચનાત્મક ફેરફારમાં ફાળો આપ્યો છે.
GST: ઇનડાયરેક્ટ રેવન્યુનું એન્જિન
દસ વર્ષથી ઓછા સમયમાં, ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (GST) એક અત્યંત ઉત્પાદક અને સ્થિર આવક સ્ત્રોત તરીકે સ્થાપિત થયું છે. FY25 માં GST કલેક્શન અંદાજે ₹22.08 લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાની ધારણા છે. આ પ્રદર્શન આર્થિક વૃદ્ધિ અને એડવાન્સ ટેકનોલોજી-આધારિત કમ્પ્લાયન્સ મિકેનિઝમ્સ (જેમ કે ઇ-ઇનવોઇસિંગ, ઇ-વે બિલ્સ અને એન્ફોર્સમેન્ટ માટે ડેટા એનાલિટિક્સ) નું સંયોજન છે. આ ટેકનોલોજીકલ પગલાંઓએ રેવન્યુ લીકેજને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડ્યું છે. એકીકૃત ટેક્સ ફ્રેમવર્ક (Unified Tax Framework) લાગુ કરવાથી, જ્યાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો બંને એક જ ટ્રાન્ઝેક્શન પર ટેક્સ લગાવે છે, તેનાથી સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇન (Value Chain) માં રેવન્યુ કેપ્ચર મજબૂત બન્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ઘણા દેશો ઇનડાયરેક્ટ ટેક્સની કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે આવા ડિજિટલ કમ્પ્લાયન્સ પગલાં અપનાવી રહ્યા છે.
કસ્ટમ્સ ડ્યુટીમાં ઘટાડો: સ્થાનિક ઉત્પાદન પર ફોકસ
વર્તમાનમાં, કસ્ટમ્સ ડ્યુટી (Customs Duty) કેન્દ્ર સરકારના ગ્રોસ ટેક્સ રેવન્યુ (Gross Tax Revenue) ના 6.1% હિસ્સો ધરાવે છે. GST ની સરખામણીમાં તેની વૃદ્ધિ ધીમી રહી છે, જે સ્થાનિક વપરાશ-આધારિત કરવેરા તરફના વ્યૂહાત્મક બદલાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આર્થિક સર્વે મુજબ, કસ્ટમ્સ કલેક્શનમાં વર્ષ-દર-વર્ષ 7.3% નો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. આ આયાત વોલ્યુમ અને વૈશ્વિક આર્થિક પરિસ્થિતિઓ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા દર્શાવે છે. 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' (Make in India) અને PLI (Production Linked Incentives) જેવી પહેલો સ્થાનિક વેલ્યુ એડિશન (Value Addition) વધારવા અને આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે છે. જેમ જેમ સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા મજબૂત બનશે, તેમ તેમ કસ્ટમ્સ રેવન્યુ વૃદ્ધિમાં ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે, જે આત્મનિર્ભરતા દ્વારા આર્થિક સ્થિતિસ્થાપકતા (Economic Resilience) બનાવવાની લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.
વિશ્લેષણાત્મક ઊંડાણ
ડાયરેક્ટ ટેક્સના વધતા હિસ્સાનો અર્થ એ છે કે ટેક્સ સિસ્ટમ વધુ સમાન બની રહી છે, જેને IMF જેવી વૈશ્વિક સંસ્થાઓ પણ સકારાત્મક માને છે, જો તે ટકાઉ આર્થિક વૃદ્ધિ સાથે જોડાયેલ હોય. જોકે, ડાયરેક્ટ ટેક્સમાં કોર્પોરેટ ટેક્સ રેવન્યુના ઘટતા પ્રમાણ પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. ભલે નીતિગત ફેરફારો (જેમ કે કોર્પોરેટ ટેક્સ દરમાં ઘટાડો) રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે હતા, પણ આ રચનાત્મક ફેરફાર સૂચવે છે કે વ્યક્તિગત આવકમાંથી વૃદ્ધિ ડાયરેક્ટ ટેક્સના વિસ્તરણનું મુખ્ય કારણ છે. આ ભિન્નતા કોર્પોરેટ નફાકારકતા અને રોકાણ પ્રોત્સાહનોને વેગ આપવાના પ્રયાસો ચાલુ રાખવાની જરૂરિયાત દર્શાવી શકે છે. GST નું મજબૂત પ્રદર્શન, જે ડિજિટલાઇઝેશન દ્વારા સંચાલિત છે, તે વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ (Global Best Practices) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને તેણે India ના ઇનડાયરેક્ટ ટેક્સ બેઝને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવ્યો છે, જે તેને કસ્ટમ્સ ડ્યુટી કરતાં વધુ સ્થિર અને બાહ્ય વેપાર આંચકાઓ માટે ઓછો સંવેદનશીલ બનાવે છે. દેશની નાણાકીય સ્થિતિ (Fiscal Health) રેટિંગ એજન્સીઓ દ્વારા મૂલ્યાંકન મુજબ, નાણાકીય ખાધ (Fiscal Deficit) નું સંચાલન કરવા પર નિર્ભર રહે છે, જેમાં ટેક્સ રેવન્યુ વૃદ્ધિ એક નિર્ણાયક ઘટક છે.