ભારતમાં સેલ્ફ-હેલ્પ ગ્રુપ્સ (SHG) માટે એક મોટો બદલાવ આવી રહ્યો છે. લગભગ **10 કરોડ** પરિવારો હવે માત્ર લોન પર નિર્ભર રહેવાને બદલે રજિસ્ટર્ડ બિઝનેસ તરફ વળી રહ્યા છે. DAY-NRLM અને RAMP જેવી યોજનાઓની મદદથી આ સમૂહો હવે ફોર્મલ MSME તરીકે સ્થાપિત થઈ રહ્યા છે, જે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ડિજિટલ ફાઈનાન્સ અને માઈક્રોફાઈનાન્સ માટે નવા રસ્તા ખોલશે.
ભારતનું સેલ્ફ-હેલ્પ ગ્રુપ (SHG) માળખું અત્યારે એક મોટા પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. વર્ષો સુધી આ સમૂહોનો મુખ્ય હેતુ 'દીનદયાલ અંત્યોદય યોજના-નેશનલ રૂરલ લાઈવલીહુડ મિશન' (DAY-NRLM) હેઠળ માત્ર પ્રાથમિક જરૂરિયાતો માટે લોન મેળવવાનો હતો. પરંતુ હવે સરકાર 94 લાખ જેટલા ગ્રુપ્સ, જે 10 કરોડથી વધુ પરિવારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, તેમને પ્રોફેશનલ બિઝનેસ એન્ટિટીમાં ફેરવવા પર ભાર મૂકી રહી છે.
રાજ્યોની નવી રણનીતિ
ઓડિશાનું 'મિશન શક્તિ' હોય કે ગોવાની ખાસ યોજના, રાજ્ય સરકારો આ સમૂહોને ઇન્સ્ટિટ્યુશનલ વેઇટ આપવા માટે કામ કરી રહી છે. સરકારી કેન્ટીન જેવા પ્રોજેક્ટ્સમાં આ મહિલા-સંચાલિત યુનિટ્સને સામેલ કરીને તેમને સીધું માર્કેટ એક્સેસ આપવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી તેઓ આત્મનિર્ભર બની શકે.
ઉદ્યમ રજિસ્ટ્રેશનનું મહત્વ
આ પરિવર્તનનું કેન્દ્રબિંદુ 'ઉદ્યમ રજિસ્ટ્રેશન' છે. જ્યારે આ ગ્રુપ્સ MSME તરીકે નોંધાય છે, ત્યારે તેમને માત્ર બેંકિંગ સેવાઓ જ નહીં, પણ બ્રાન્ડિંગ અને એક્સપોર્ટ ચેનલ્સનો પણ સપોર્ટ મળે છે. આ પ્રોસેસમાં વર્લ્ડ બેંકની મદદવાળી RAMP (Raising and Accelerating MSME Performance) પ્રોજેક્ટ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે.
રોકાણકારો માટે શું છે તક?
આ ફોર્મલાઈઝેશનથી બેંકો અને NBFC માટે ગ્રામીણ બજારનું જોખમ ઘટશે, કારણ કે આ ગ્રુપ્સનો હવે એક ચોક્કસ ફાઈનાન્સિયલ હિસ્ટ્રી તૈયાર થશે. જોકે, આ પ્રોસેસમાં પડકારો પણ છે. પ્રોફેશનલ બુકકીપિંગ અને ક્વોલિટી સર્ટિફિકેશન જાળવવું એ આ નાના સમૂહો માટે મોટો ટેસ્ટ રહેશે. આગામી સમયમાં આ ગ્રુપ્સ કેટલા સ્વતંત્ર રીતે પ્રોફિટ કરી શકે છે અને ડિજિટલ કોમર્સ અપનાવે છે, તેના પર માર્કેટ એનાલિસ્ટોની નજર રહેશે.