Whalesbook
રૂપિયામાં ગરકાવટના કારણો અને બજારનું દબાણ
ભારતીય રૂપિયો ડોલર સામે 95 નો પારાવાર આંકડો તોડવા પાછળ અનેક પરિબળો જવાબદાર છે. હાલમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ $100 પ્રતિ બેરલથી ઉપર ટકી રહ્યા છે, જે ભારત માટે મોટી ચિંતાનો વિષય છે કારણ કે દેશ પોતાની તેલ જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે. અહેવાલો અનુસાર, તેલના ભાવમાં દર $10 નો વધારો GDP ના લગભગ 0.35-0.50% જેટલી કરંટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ (CAD) વધારે છે, જેના કારણે આયાતકારો માટે ડોલરની માંગમાં તેજી આવે છે.
આ દબાણમાં અમેરિકી ડોલરની મજબૂતી પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહી છે. યુએસ ફેડરલ રિઝર્વ દ્વારા 'higher for longer' વ્યાજ દરની નીતિ અને વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલા ભૌગોલિક રાજકીય તણાવને કારણે ડોલર એક સુરક્ષિત રોકાણ તરીકે વધુ આકર્ષક બન્યો છે. આ સાથે જ, ફોરેન ઇન્સ્ટિટ્યુશનલ ઇન્વેસ્ટર્સ (FII) ભારતીય શેરબજારમાંથી મોટા પ્રમાણમાં નાણાં પાછા ખેંચી રહ્યા છે. આ FII આઉટફ્લો સ્થાનિક સ્તરે ડોલરની માંગમાં વધારો કરે છે, જે રૂપિયા પર વધુ દબાણ લાવે છે.
માળખાકીય રીતે, ભારતની અર્થવ્યવસ્થા તેલની આયાત પરની ભારે નિર્ભરતા, કોમોડિટીના ભાવ વધવા પર ખુલ્લી પડતી કરંટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ અને ફોરેક્સ રિઝર્વ જેવા જોખમોનો સામનો કરી રહી છે. હાલમાં રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) પાસે લગભગ $700 બિલિયન જેટલા વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર છે, જેમાંથી RBI રૂપિયાને ટેકો આપવા માટે ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
RBIના 'અનકન્વેન્શનલ' પગલાં અને FCNR(B) 2.0 ની ભૂમિકા
આ ગંભીર પરિસ્થિતિમાં, કોટક મહિન્દ્રા બેંકના સ્થાપક ઉદય કોટકે RBI અને નીતિ ઘડનારાઓને કેટલીક અસામાન્ય (unconventional) કાર્યવાહી કરવા જણાવ્યું છે. તેમણે FCNR(B) (Foreign Currency Non-Resident (Bank)) યોજનાને પુનર્જીવિત કરવાની સલાહ આપી છે. 1993 માં સૌપ્રથમ રજૂ કરાયેલી આ યોજના, નોન-રેસિડેન્ટ ભારતીયો (NRIs) ને વિદેશી ચલણમાં નાણાં જમા કરવાની મંજૂરી આપે છે, જેનાથી સરકારી દેવું વધાર્યા વિના ડોલરનો પ્રવાહ આકર્ષી શકાય છે. એક આધુનિક 'FCNR(B) 2.0' માં મર્યાદિત સમય માટે ભંડોળ એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા, આકર્ષક પણ ટકાઉ વ્યાજ દરો અને ડિજિટલ ઓનબોર્ડિંગ જેવી સુવિધાઓ શામેલ હોઈ શકે છે.
ઉદય કોટકના જણાવ્યા મુજબ, આ યોજના ટૂંકા ગાળામાં સ્થિરતા લાવી શકે છે, જેવી રીતે 2013 માં 'ટેપર ટેન્ટ્રમ' દરમિયાન આ યોજનાએ $26 બિલિયન જેટલું ભંડોળ એકત્ર કર્યું હતું. જોકે, આ યોજનાઓ માત્ર સમય ખરીદી શકે છે, મૂળભૂત સુધારા આવશ્યક છે.
RBI એ તાજેતરમાં ઓથોરાઈઝ્ડ ડીલર બેંકોને દૈનિક ચોખ્ખી ઓપન ફોરેન એક્સચેન્જ પોઝિશન $100 મિલિયન સુધી સીમિત રાખવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આ પગલું 1998 માં ગવર્નર બિમલ જલાનના સમયની વ્યૂહરચના જેવું જ છે, જેમાં રૂપિયાના ઘટાડાને રોકવા માટે ડોમેસ્ટિક લિક્વિડિટી કડક કરવામાં આવી હતી અને બેંકો પર કડક FX મર્યાદાઓ લાદવામાં આવી હતી.
લાંબા ગાળાની સ્થિરતા માટે બહુ-સ્તરીય અભિગમ
ઇમરજન્સી પગલાં ઉપરાંત, લાંબા ગાળાની સ્થિરતા માટે એક મજબૂત વ્યૂહરચના જરૂરી છે. આમાં FX મેનેજમેન્ટને સુધારવું, RBI ની હસ્તક્ષેપ વ્યૂહરચના અંગે સ્પષ્ટ સંચાર અને 'વન-વે બેટ્સ' ને નિરુત્સાહિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. ઉપરાંત, રૂપિયા-લિંક્ડ NRI બોન્ડ્સ અથવા સોવરિન "ભારત NRI બોન્ડ્સ" જેવા સાધનો દ્વારા ભારતીય ડાયસ્પોરા પાસેથી ભંડોળ એકત્ર કરી શકાય છે.
સૌથી મહત્વપૂર્ણ, માળખાકીય સુધારાઓ મૂળ કારણ, એટલે કે ડોલરની માંગને સંબોધવા જોઈએ. આમાં તેલની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ઊર્જા પરિવર્તનને વેગ આપવો, મુખ્ય ભાગીદારો સાથે રૂપિયા-આધારિત વેપાર ઇન્વોઇસિંગને પ્રોત્સાહન આપવું અને નિકાસ ક્ષેત્રોને વિસ્તૃત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. સર્વિસિસ સરપ્લસમાંથી ડોલર કમાણીનું કાર્યક્ષમ પુનર્પ્રત્યાવર્તન પણ આવશ્યક છે.
આખરે, ચલણની સ્થિરતા વિશ્વસનીયતા પર નિર્ભર કરે છે, જે સતત નાણાકીય અને રાજકોષીય શિસ્ત દ્વારા નક્કી થાય છે. RBI એ આક્રમક દરોમાં ઘટાડા કરતાં ભાવ સ્થિરતાને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ, અને સરકારે રાજકોષીય એકીકરણના માર્ગ પર વળગી રહેવું જોઈએ. RBI અને નાણા મંત્રાલય વચ્ચે સુસંગત સંદેશાવ્યવહાર બજારની અનિશ્ચિતતાને વધતી અટકાવવા માટે નિર્ણાયક છે.