વૈશ્વિક આંચકાઓ વચ્ચે ભારતની આર્થિક મજબૂતાઈ
ભારતે મહામારી, આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષો અને આબોહવા સંબંધિત ઘટનાઓ જેવા અનેક વૈશ્વિક આંચકાઓનો સફળતાપૂર્વક સામનો કર્યો છે, જેના કારણે તે વિશ્વની ટોચની પાંચ અર્થવ્યવસ્થાઓમાં પોતાનું સ્થાન સુરક્ષિત કરી શક્યું છે. IMF (International Monetary Fund) ના અનુમાન મુજબ, FY25-26 માટે 7.3% ની મજબૂત વૃદ્ધિનો અંદાજ છે, જ્યારે Moody's 2025 માટે 7% વૃદ્ધિની આગાહી કરે છે. આ ભારતને ઉભરતી બજારોમાં અગ્રણી બનાવે છે. 2008 ના વૈશ્વિક નાણાકીય સંકટ બાદ પણ ભારતીય અર્થતંત્રએ મજબૂત પુનરાગમન દર્શાવી તેની આંચકાઓમાંથી બહાર આવવાની ક્ષમતા સાબિત કરી છે. આ વ્યૂહરચનામાં સર્વસમાવેશી વૃદ્ધિ, નિર્ણાયક નેતૃત્વ અને ખાદ્ય, આરોગ્ય, ઉર્જા અને સુરક્ષા જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાઓનો વિકાસ સામેલ છે.
'આત્મનિર્ભર ભારત' વ્યૂહરચના અને વૈશ્વિક વેપાર
ભારતની આર્થિક વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય આધાર 'આત્મનિર્ભર ભારત' (Self-reliant India) પહેલ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ઘરેલું ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં આવતા અવરોધો સામે સ્થિતિસ્થાપકતા (resilience) બનાવવા માટે આ પહેલ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ભારતે ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિને અપનાવી છે, ઘણીવાર ડિજિટલ અપનાવવામાં વિકસિત દેશોને પણ પાછળ છોડી દીધા છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ (Manufacturing) ક્ષેત્રે, ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને ઓટોમોટિવ જેવા ક્ષેત્રો માટે લક્ષિત પ્રોત્સાહનો દ્વારા વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. જોકે GDP માં મેન્યુફેક્ચરિંગનો હિસ્સો ચીન કરતાં ઓછો છે, તેમ છતાં આ ક્ષેત્રમાં વૃદ્ધિ નોંધપાત્ર છે અને તે નોંધપાત્ર વિદેશી રોકાણ (FDI) આકર્ષી રહ્યું છે. દેશ ઘરેલું ઉત્પાદનો માટે બજાર સુલભતા (market access) વિસ્તૃત કરવા અને વૈશ્વિક સ્તરે 'બ્રાન્ડ ઇન્ડિયા' ને પ્રોત્સાહન આપવા સાથે વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા (strategic autonomy) જાળવવા વચ્ચે સંતુલન શોધી રહ્યો છે.
મુખ્ય આર્થિક જોખમો અને પડકારો
મજબૂત વૃદ્ધિના અનુમાનો છતાં, ભારતના આર્થિક દૃષ્ટિકોણ સામે નોંધપાત્ર બાહ્ય દબાણો છે. મધ્ય પૂર્વ અને યુએસ-ચીન વેપાર વિવાદો જેવા ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ, ભારતીય ઉર્જા સુરક્ષા અને વેપાર પ્રવાહને જોખમમાં મૂકી શકે છે, જે ફુગાવા અને ચલણની સ્થિરતાને અસર કરી શકે છે. Moody's એ ભારતને 'Baa3' રેટિંગ સાથે સ્થિર આઉટલૂક (stable outlook) આપ્યું છે, પરંતુ લાંબા ગાળાની નાણાકીય નબળાઈઓ (fiscal weaknesses) નોંધાવી છે જે દેવાની પોષણક્ષમતા અને શાખપાત્રતા (creditworthiness) ને મર્યાદિત કરી શકે છે. યુએસ ટેરિફ (tariffs) સપ્લાય ચેઇન વૈવિધ્યકરણ દ્વારા ભારતને લાભ આપી શકે છે, પરંતુ તે લાંબા ગાળે ઉચ્ચ મૂલ્ય-વર્ધિત નિકાસ ઉત્પાદન ક્ષેત્રોના વિકાસમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે. 'આત્મનિર્ભર ભારત' નીતિ, ઘરેલું ક્ષમતાઓને પ્રોત્સાહન આપતી વખતે, વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં (global value chains) એકીકરણને મર્યાદિત કરી શકે છે અથવા જો યોગ્ય રીતે સંચાલન ન થાય તો ઓછી કાર્યક્ષમ સ્થાનિક ઉત્પાદન તરફ દોરી શકે છે. દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ્સ તરફથી સ્પર્ધાત્મક દબાણ યથાવત છે, જ્યાં ભારત લોજિસ્ટિક્સ કાર્યક્ષમતા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ગીચતા (infrastructure density) ની દ્રષ્ટિએ સ્થાપિત કેન્દ્રોની તુલનામાં પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે.
ભવિષ્યની વૃદ્ધિની સંભાવના
આગળ જોતાં, ભારત વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા મુખ્ય અર્થતંત્રોમાંનું એક બની રહેવાની અપેક્ષા છે. IMF અને World Bank 2026 અને 2027 સુધી મજબૂત GDP વિસ્તરણનો અંદાજ લગાવે છે, જોકે ચક્રીય પરિબળો (cyclical factors) ઘટતાં વૃદ્ધિ દર મધ્યમ બની શકે છે. દેશની આર્થિક ગાથા ઘરેલું માંગ, ટેકનોલોજી અપનાવવી અને વ્યૂહાત્મક સ્વ-નિર્ભરતા નીતિઓ દ્વારા વધુ આકાર પામી રહી છે. જોકે, સફળતા અસ્થિર વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકીય અને વેપાર વાતાવરણનો સામનો કરવા, નાણાકીય શિસ્ત જાળવવા અને મેન્યુફેક્ચરિંગ તથા નિકાસ સંભાવનાને મહત્તમ કરવા માટે માળખાકીય અવરોધોને દૂર કરવા પર નિર્ભર રહેશે.