Whalesbook
ગરીબીના આંકડા પર મોટો સવાલ
ભારત સરકાર દ્વારા દેશમાં ગરીબીનું પ્રમાણ ઘટાડીને માત્ર 5% કરી દેવાયું હોવાના દાવા પર જાણીતા વિકાસ અર્થશાસ્ત્રી સંતોષ મહેતાએ ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. મહેતાના મતે, સરકારના આંકડાઓ પદ્ધતિસરની ખામીઓ ધરાવે છે અને વાસ્તવિકતાથી ઘણા દૂર છે. તેઓ માને છે કે જો યોગ્ય પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો ગરીબીનો દર લગભગ 26% ની આસપાસ જોવા મળી શકે છે.
મહેતાએ જણાવ્યું કે 2022-23ના ઉપભોક્તા ખર્ચ સર્વે (Consumer Expenditure Survey) માં ઉપયોગમાં લેવાયેલી પદ્ધતિ 2011-12ના સર્વે કરતાં ઘણી અલગ છે, જેના કારણે બંનેના આંકડાઓની સીધી સરખામણી કરવી યોગ્ય નથી. જોકે, ટેંડુલકર (Tendulkar) અને રંગારાજન (Rangarajan) કમિટીની પદ્ધતિઓ મુજબ ગરીબીનો દર 26% ની નજીક આવે છે. વિશ્વ બેંક (World Bank) દ્વારા $3.00 પ્રતિ દિવસ (2021 PPP) ના આંતરરાષ્ટ્રીય ગરીબી રેખા મુજબ 2022-23માં ભારતનો ગરીબી દર 5.3% હતો, જે સરકારના દાવા ની નજીક છે પરંતુ મહેતાના અંદાજ કરતાં ઓછો છે.
રોજગારી અને વેતન પર દબાણ
અર્થશાસ્ત્રી મહેતાએ લેબર માર્કેટની સ્થિતિ પર પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેઓ કહે છે કે કૃષિ સિવાયના ક્ષેત્રોમાં રોજગારી સર્જનનો દર લગભગ અડધો થઈ ગયો છે. આ કારણે, અંદાજે 8 કરોડ (80 million) લોકો કોવિડ-19 પછી ફરીથી ખેતીવાડી તરફ વળ્યા છે. 2018-19 થી 2023-24 દરમિયાન, કુલ રોજગારીમાં કૃષિ ક્ષેત્રનો હિસ્સો 42.5% થી વધીને 46.1% થયો છે. આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં પૂરતી નોકરીઓનું સર્જન થઈ રહ્યું નથી. આ અસંતુલનને કારણે વાસ્તવિક વેતનમાં સ્થિરતા આવી ગઈ છે, જેના લીધે પરિવારોને ગુજરાન ચલાવવા માટે અન્ય માર્ગો શોધવા પડી રહ્યા છે.
વધતું ઘરગથ્થુ દેવું અને ઘટતી બચત
આ બધાની વચ્ચે સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે લોકો આવકની ઘટતી જતી કડીઓ જોડવા માટે ઘરગથ્થુ દેવા પર વધુને વધુ નિર્ભર બની રહ્યા છે, જ્યારે તેમની બચત ઘટી રહી છે. ભારતમાં ઘરગથ્થુ બચતનો દર GDP ના સરેરાશ 22.9% (2000-2011) થી ઘટીને 18.4% (2012-2023) થઈ ગયો છે. વધુ ચિંતાજનક રીતે, 2019-20 થી 2024-25 દરમિયાન ઘરગથ્થુ દેવામાં 102% નો વધારો થયો છે, અને GDP ની સામે ઘરગથ્થુ દેવું 2015ના 26% થી વધીને 2024ના અંત સુધીમાં 42% થઈ ગયું છે. આ દેવું મુખ્યત્વે પર્સનલ લોન, ક્રેડિટ કાર્ડ અને ગોલ્ડ લોન જેવા બિન-રિયલ એસ્ટેટ રિટેલ ક્રેડિટમાં કેન્દ્રિત છે. ગોલ્ડ લોન NIPAs (Non-Performing Assets) માં નોંધપાત્ર વધારો, જે માર્ચ અને જૂન 2024 વચ્ચે શેડ્યૂલ્ડ કોમર્શિયલ બેંકો માટે 21% થી વધુ વધ્યો છે, તે નાણાકીય તણાવનો સંકેત આપે છે.
પૂંઠપેરખી ન હોય તેવી નીતિઓ અને ભવિષ્યનું જોખમ
2016ની નોટબંધી (Demonetisation) જેવી ભૂતકાળની નીતિઓએ પણ MSMEs (Micro, Small and Medium Enterprises) ને અસર કરી હતી, જેના કારણે નોકરીઓ ગુમાવવી પડી હતી. આર્થિક સર્વે 2024-25 મુજબ, 2030 સુધીમાં લગભગ 78.5 લાખ (7.85 million) નોન-ફાર્મ નોકરીઓ વાર્ષિક ધોરણે બનાવવાની જરૂર છે. જો ઘરગથ્થુ દેવા પરની નિર્ભરતા, સ્થિર વેતન અને ઓછી ઉત્પાદકતા ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં રોજગારીનું સર્જન ચાલુ રહેશે, તો તે લાંબા ગાળાની આર્થિક સ્થિરતા માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે. આ સ્થિતિ એક 'બેર કેસ' (Bear Case) રજૂ કરે છે જ્યાં અર્થતંત્રની પાયાની મજબૂતાઈ નબળી પડી રહી છે.