ભારત પર ઉર્જા સંકટના વાદળો! મધ્ય પૂર્વ યુદ્ધથી મોંઘવારી વધવાનો ખતરો, સરકારની ચિંતા વધી

ભૌગોલિક-રાજકીય આંચકાની અસરો

ઈરાન અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે વધી રહેલા સંઘર્ષની સીધી અસર વૈશ્વિક ઉર્જા ભાવોમાં તેજી રૂપે જોવા મળી રહી છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ $80 પ્રતિ બેરલથી ઉપર પહોંચી ગયા છે અને તેમાં વધુ ઉછાળો આવવાની સંભાવના છે. આ અસ્થિરતાનું મુખ્ય કારણ સપ્લાય ચેઈનમાં વિક્ષેપ પડવાની ભીતિ છે, ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) જેવા મહત્વના જળમાર્ગો પર, જ્યાંથી મોટાભાગનું વૈશ્વિક તેલ અને LNG પસાર થાય છે. આ સ્થિતિ ભારત જેવા મુખ્ય આયાતકારો માટે ઉર્જા સુરક્ષા અંગે પુનર્વિચારણા કરવા મજબૂર કરી રહી છે.

ભારતની આર્થિક સંવેદનશીલતા

ભારતની અર્થવ્યવસ્થા આ ભૌગોલિક-રાજકીય આંચકાઓ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ છે કારણ કે તે ઉર્જા આયાત પર ખૂબ નિર્ભર છે. દેશ તેની ક્રૂડ ઓઇલની 80% થી વધુ જરૂરિયાતો આયાત કરે છે, જેમાંથી લગભગ 40% થી 60% મધ્ય પૂર્વમાંથી આવે છે. આ નિર્ભરતાને કારણે, વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો સીધી રીતે આર્થિક દબાણમાં પરિણમે છે. ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં થતા $1 ના દરેક વધારાથી ભારતને વાર્ષિક $2 બિલિયન જેટલો વધારાનો ખર્ચ કરવો પડે છે. આ તેજી ગ્રાહક ભાવ ફુગાવા (Consumer Price Inflation) માં લગભગ 30 બેસિસ પોઈન્ટ નો વધારો કરી શકે છે. વધુમાં, આયાત બિલ વધવાથી ભારતનો કરન્ટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ (Current Account Deficit) વધી શકે છે અને રૂપિયાનું અવમૂલ્યન (Rupee Depreciation) થઈ શકે છે.

વિવિધતા લાવવાના પ્રયાસો અને પડકારો

ભારતે ઉર્જા આયાત સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવવા માટે નોંધપાત્ર પ્રયાસો કર્યા છે, સપ્લાયર્સની સંખ્યા 27 થી વધારીને 40 થી વધુ દેશો સુધી પહોંચાડી છે. રશિયા એક મુખ્ય સપ્લાયર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે અને ભારતે પશ્ચિમ આફ્રિકા અને અમેરિકા જેવા ક્ષેત્રોમાંથી વૈકલ્પિક માર્ગો પણ સુરક્ષિત કર્યા છે. હવે ભારતના ક્રૂડ આયાતનો લગભગ 60% હિસ્સો હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીને ટાળીને આવે છે, જે એક મહત્વપૂર્ણ સુધારો છે. જોકે, બાકીનો 40% હજુ પણ સંભવિત રીતે વિવાદિત જળમાર્ગોમાંથી પસાર થાય છે. સરકાર પાસે 7-8 અઠવાડિયાનો બફર સ્ટોક (Buffer Stock) છે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી ઊંચા ભાવો ફિસ્કલ સ્ત્રોતો પર દબાણ લાવી શકે છે.

ભવિષ્યનો માર્ગ

આ વ્યૂહાત્મક વિવિધતા છતાં, ભારતનું ઉર્જા સુરક્ષા માળખું મધ્ય પૂર્વ સંઘર્ષના પરિણામોથી સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત નથી. વિવિધ સ્ત્રોતો હોવા છતાં, આયાત પરની ભારે નિર્ભરતા વાર્ષિક $150 બિલિયન થી વધુના વેપાર એક્સપોઝર (Trade Exposure) ને જન્મ આપે છે જે વૈશ્વિક ભાવની અસ્થિરતા પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. લાંબા સમય સુધી ચાલી રહેલો સંઘર્ષ સરકારને ઊંચા ઉર્જા ખર્ચને શોષી લેવા (જે મોંઘવારી અને ફિસ્કલ ડેફિસિટ વધારશે) અથવા તેને ગ્રાહકો પર લાદવા (જે સામાજિક અશાંતિ તરફ દોરી શકે છે) વચ્ચે મુશ્કેલ પસંદગી કરવા મજબૂર કરી શકે છે. આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે, માત્ર ક્રૂડ સપ્લાયર્સમાં વિવિધતા લાવવા ઉપરાંત, નવીનીકરણીય ઉર્જા (Renewable Energy) સ્ત્રોતોમાં રોકાણ વધારવું અને અન્ય ટકાઉ વિકલ્પો શોધવા અનિવાર્ય બન્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી પ્રયાસો અને ઘરેલું ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવા એ ભવિષ્યના ઉર્જા આંચકાઓ સામે ભારતની સ્થિતિસ્થાપકતા નક્કી કરશે.