ભારત બનશે અમીર દેશ? રોજગારીમાં તેજી, પણ UMIC સ્ટેટસ માટે સુધારા અનિવાર્ય

ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ અને વૈશ્વિક ઉત્પાદન ક્ષેત્રે ભારતનો દાવો

NITI Aayogના સભ્ય અરવિંદ વિરમણિના મતે, ભારતની અર્થવ્યવસ્થા એક સકારાત્મક ડેમોગ્રાફિક (વસ્તી વિષયક) પ્રવાહ દર્શાવી રહી છે. રોજગારીનું સર્જન હવે વસ્તી વૃદ્ધિ કરતાં વધુ છે, જે શ્રમ બજારને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે અને માનવ મૂડીનો મોટો પૂલ તૈયાર કરી રહ્યું છે. આનાથી ભારત વૈશ્વિક ઉત્પાદન ક્ષેત્રે પોતાનો હિસ્સો વધારી શકે છે. ચીનથી વિપરીત, જ્યાં મજૂરી ખર્ચ વધી રહ્યો છે અને શ્રમ-આધારિત ક્ષેત્રોમાં સ્પર્ધાત્મકતા ઘટી રહી છે, ત્યાં ભારત ઓછી કિંમતે મોટી શ્રમશક્તિ પ્રદાન કરે છે, જોકે તેમાં કુશળતાની મર્યાદાઓ છે. વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં સ્પર્ધાત્મકતા જટિલ છે. નાણાકીય વર્ષ 2026 માં ભારતના ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં 7% નો વિકાસ થવાની ધારણા છે, પરંતુ વૈશ્વિક ઉત્પાદન નિકાસમાં તેનો હિસ્સો માત્ર 1.8% છે. વિયેતનામ અને બાંગ્લાદેશ જેવા દેશો, ખાસ કરીને કાપડ જેવા ક્ષેત્રોમાં, ભારત કરતાં ઓછા ખર્ચે ઉત્પાદન અને નિકાસ હબ તરીકે આગળ નીકળી ગયા છે. અમેરિકા દ્વારા તાજેતરમાં લાદવામાં આવેલા ટેરિફ (Tariff) મુજબ, ભારતીય ઉત્પાદનો પર 18% ડ્યુટી લાગે છે, જે વિયેતનામ (20%) અને બાંગ્લાદેશ (20%) કરતાં ઓછી છે, પરંતુ નફાના ઓછા માર્જિનવાળા નિકાસ ક્ષેત્રોમાં આ એક મહત્વનો પરિબળ બની શકે છે.

ઉપલા-મધ્યમ આવક દેશ બનવાની સફર

ભારત હાલમાં નીચલા-મધ્યમ આવક (Lower-Middle Income) વર્ગીકરણમાંથી ઉપલા-મધ્યમ આવક (Upper-Middle Income) અને અંતે ઉચ્ચ આવક (High Income) દેશ બનવાની મહત્વાકાંક્ષા ધરાવે છે. આ લક્ષ્ય રોજગારી સર્જન અને સુધારાના એજન્ડા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે. 2024 સુધીમાં, ભારતની ગ્રોસ નેશનલ ઇનકમ (GNI) પ્રતિ માથાદીઠ $2,650 હતી, જે વર્લ્ડ બેંકના નીચલા-મધ્યમ આવક વર્ગ ($1,136 થી $4,495 GNI પ્રતિ માથાદીઠ FY2026 માટે) માં આવે છે. ઉપલા-મધ્યમ આવક વર્ગ ($4,496 થી $13,935) માં પહોંચવા માટે સતત, ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા આર્થિક વિકાસની જરૂર છે. આ માટે મુખ્ય સુધારાઓ નિર્ણાયક છે. તાજેતરમાં ચાર કોડમાં શ્રમ કાયદાઓનું એકીકરણ (Consolidation) કરવામાં આવ્યું છે, જે સુસંગતતા (Compliance) ને સુવ્યવસ્થિત કરવા અને વ્યવસાયમાં સરળતા (Ease of Doing Business) વધારવાનો હેતુ ધરાવે છે. આનાથી રોકાણ આકર્ષિત થશે અને રોજગારીનું ઔપચારિકીકરણ (Formalization) થશે. જોકે, કામદાર સુરક્ષા અને અસંગઠિત ક્ષેત્ર (Unorganized Sector) પર સંભવિત નકારાત્મક અસર અંગે ચિંતાઓ યથાવત છે. તે જ સમયે, ભારતે મુક્ત વેપાર કરારો (FTAs) ને સક્રિયપણે અપનાવ્યા છે. જાન્યુઆરી 2026 માં થયેલ EU-India FTA, દ્વિપક્ષીય વેપારમાં 41-65% નો વધારો કરશે અને ચીનથી વેપારને અન્ય દેશો તરફ વાળવામાં મદદ કરશે. યુકે અને અન્ય દેશો સાથેના FTAs નો હેતુ નિકાસ બજારોમાં વિવિધતા લાવવાનો, યુએસ ટેરિફની અસર ઘટાડવાનો અને ભારતને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં વધુ ઊંડાણપૂર્વક સમાવવાનો છે.

પડકારો અને ભવિષ્યની દિશા

રોજગારીના સકારાત્મક પ્રવાહ અને સુધારાની ગતિ હોવા છતાં, ભારત અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. ચીન જેવા ઉત્પાદન ક્ષેત્રના અગ્રણી દેશોની તુલનામાં કુશળતા (Skill Gap) નો મોટો અભાવ છે, જે ઉત્પાદકતાને અસર કરે છે. ઉત્પાદન ક્ષેત્રનો વિકાસ થવાની ધારણા હોવા છતાં, વૈશ્વિક નિકાસમાં તેનો હિસ્સો મર્યાદિત રહે છે. નાણાકીય વર્ષ 2026 માટે GDP વૃદ્ધિ 7% થી 7.5% થી વધુ રહેવાનો અંદાજ છે. વર્લ્ડ બેંકના મતે, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 અને 2026-27 માટે ભારતની વૃદ્ધિ સરેરાશ 6.7% રહેશે. શ્રમ અને કર સુધારાઓનો સફળ અમલ, વ્યૂહાત્મક વેપાર કરારો સાથે મળીને, ભારતને તેના ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડનો અસરકારક રીતે લાભ ઉઠાવવા, ઉત્પાદન ક્ષેત્રની સ્પર્ધાત્મકતા વધારવા અને 2047 સુધીમાં ઉપલા-મધ્યમ આવક દેશ બનવાના તેના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે નિર્ણાયક બનશે. આ યાત્રામાં નિયમનકારી લવચીકતા દ્વારા રોકાણ આકર્ષવા અને કામદારોના વ્યાપક કલ્યાણ તથા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું આવશ્યક છે.