ભારતનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બૂમ: બજેટ ૨૦૨૬માં મોટા સુધારા, પ્રાઇવેટ રોકાણ આવશે?

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેક્ટરમાં તેજીનો માહોલ

નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ (FY26) માટે રજૂ થયેલા બજેટમાં, સરકારે દેશના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રને વેગ આપવા માટે ₹૧૨.૨ લાખ કરોડની જંગી ફાળવણી કરી છે. આ ગત વર્ષ કરતાં ૯% વધુ છે. અસરકારક કેપેક્સ (Effective Capex) માં પણ ૧૧% નો વધારો કરીને તેને ₹૧૭.૧૫ લાખ કરોડ સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યો છે. આ પગલાં બજારને સરકારની સ્પષ્ટ દિશા દર્શાવે છે.

Nifty Infrastructure Index, જે આ ક્ષેત્રના પ્રદર્શનનો સૂચક છે, તે પણ આ હકારાત્મક સેન્ટિમેન્ટ દર્શાવે છે. હાલમાં તે તેના ૫૨-સપ્તાહના ઉચ્ચ સ્તર ₹૯,૭૯૩ ની નજીક ટ્રેડ કરી રહ્યો છે અને છેલ્લા એક વર્ષમાં ૨૦% થી વધુનું વળતર આપી ચૂક્યો છે. સેક્ટરનો પ્રાઇસ-ટુ-અર્નિંગ (P/E) રેશિયો ૨૦.૩ થી ૨૧.૯ ની રેન્જમાં છે, જે હાલની કમાણીના આધારે તેને મધ્યમ મૂલ્યવાન (moderately valued) દર્શાવે છે.

રોકાણના જોખમો ઘટાડવાની નવી પહેલ

બજેટના સુધારા કાર્યસૂચિનો મુખ્ય આધાર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રિસ્ક ગેરંટી ફંડ (IRGF) ની સ્થાપના છે. આ પહેલ પ્રોજેક્ટ્સના અવોર્ડથી લઈને કોમર્શિયલ ઓપરેશન ડેટ (COD) સુધીના નિર્ણાયક તબક્કામાં રહેલા જોખમોને ઘટાડવામાં મદદ કરશે. આનાથી પ્રોજેક્ટ્સની બેન્કેબિલિટી (bankability) સુધરશે અને ફાઇનાન્સિયલ ક્લોઝર (financial closure) ઝડપી બનશે. આ પ્રકારની રિસ્ક-શેરિંગ મિકેનિઝમ્સ ઇન્ડોનેશિયા અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોમાં સફળ રહી છે, જ્યાં તેણે નોંધપાત્ર પ્રાઇવેટ ડેબ્ટ (private debt) એકત્રિત કરવામાં અને વિકાસકર્તાઓ માટે મૂડી ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ કરી છે.

મોટા પ્રોજેક્ટ્સ ઉપરાંત, બજેટ દરેક શહેરના ઇકોનોમિક રિજન (economic region) માટે વાર્ષિક ₹૫,૦૦૦ કરોડ ફાળવશે, જે સુધારા અને પરિણામો સાથે જોડાયેલા ચેલેન્જ-બેઝ્ડ અભિગમ દ્વારા વિતરિત કરવામાં આવશે. મ્યુનિસિપલ બોન્ડ (municipal bond) ઇશ્યૂને પ્રોત્સાહન પણ વધારવામાં આવ્યું છે, જે નાના અને મધ્યમ કદના શહેરોને તેમના શહેરીકરણની જરૂરિયાતો માટે નાણાં ઊભા કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરશે.

સરકારી સંપત્તિઓનું મુદ્રીકરણ (Monetization)

કેપિટલ રિસાયક્લિંગ (capital recycling) ને વેગ આપવા અને છૂપી સંપત્તિને બહાર લાવવા માટે, બજેટ સેન્ટ્રલ પબ્લિક સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝિસ (CPSEs) ની આવક-ઉત્પન્ન કરતી રિયલ એસ્ટેટ (real estate) નું મુદ્રીકરણ કરવા માટે રિયલ એસ્ટેટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટ્સ (REITs) નો ઉપયોગ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. એવી અંદાજ છે કે CPSEs પાસે ₹૧૦ લાખ કરોડ થી વધુ મૂલ્યની રિયલ એસ્ટેટ સંપત્તિ છે, જે મુખ્ય શહેરી વિસ્તારોમાં ફેલાયેલી છે. આ વ્યૂહરચનાનો ઉદ્દેશ્ય માલિકી સંપૂર્ણપણે વેચ્યા વિના આ મૂલ્યને બહાર લાવવાનો અને પ્રાપ્ત થયેલા ભંડોળને જાહેર રોકાણમાં ફરીથી વાપરવાનો છે.

પડકારો: અમલીકરણના જોખમો અને મૂડી એકત્રિકરણ

સરકાર દ્વારા વધારવામાં આવેલો કેપેક્સ અને IRGF, CPSE REITs જેવા સુધારાવાદી અભિગમો મહત્વાકાંક્ષા દર્શાવે છે, પરંતુ ભારતીય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્ર ઐતિહાસિક રીતે પ્રોજેક્ટમાં વિલંબ અને ખર્ચમાં વધારો જેવા નોંધપાત્ર અમલીકરણના પડકારોનો સામનો કરતું રહ્યું છે. IRGF પ્રોજેક્ટ્સને ડી-રિસ્ક કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, પરંતુ તેની અસરકારકતા પારદર્શક અમલીકરણ અને પર્યાપ્ત મૂડીકરણ પર નિર્ભર રહેશે.

ઐતિહાસિક રીતે, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફાઇનાન્સિંગ મોટાભાગે પબ્લિક સેક્ટર બેંકો અને સરકારી ફાળવણી પર નિર્ભર રહ્યું છે, જે નાણાકીય મર્યાદાઓ અને એસેટ-લાયેબિલિટી મિસમેચ (asset-liability mismatch) નો સામનો કરે છે. પ્રાઇવેટ સેક્ટરની ભાગીદારી, ભલે વધી રહી હોય, તે ભારતની નોંધપાત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફાઇનાન્સિંગ ગેપને પહોંચી વળવા માટે એક નિર્ણાયક ઘટક રહે છે, જે GDP ના ૫% થી વધુ હોવાનો અંદાજ છે.

વૈશ્વિક વલણો દર્શાવે છે કે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેબ્ટ (infrastructure debt) માટે બેંક-પ્રભુત્વ ધરાવતી ધિરાણ પદ્ધતિઓથી કેપિટલ માર્કેટ્સ તરફдвиગવું, ખાસ કરીને બેંકો પર બેસલ III (Basel III) પછી ઉચ્ચ મૂડી આવશ્યકતાઓ લાદવામાં આવી છે. કોર્પોરેટ ડેબ્ટની તુલનામાં નીચા ડિફોલ્ટ દરો અને સ્થિર રોકડ પ્રવાહને કારણે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેબ્ટ આકર્ષક છે, તેમ છતાં તેને મજબૂત રિસ્ક એલોકેશન ફ્રેમવર્ક (risk allocation framework) ની જરૂર છે. આ બજેટના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પુશની અંતિમ સફળતા જાહેર ખર્ચ ઉપરાંત પ્રાઇવેટ અને સંસ્થાકીય મૂડીને ઉત્પ્રેરિત કરવાની તેની ક્ષમતા પર આધાર રાખે છે.

### ભવિષ્યની રૂપરેખા

વધારેલા કેપેક્સ અને IRGF તથા CPSE REITs જેવા માળખાકીય સુધારા દ્વારા નીતિગત પ્રયાસો ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ પ્રત્યે સક્રિય અભિગમ દર્શાવે છે. વિશ્લેષકો સૂચવે છે કે સફળ અમલીકરણ ક્ષેત્રની સંપૂર્ણ સંભાવનાને ઉજાગર કરવા, વિદેશી રોકાણને આકર્ષવા અને ભારતની આર્થિક વૃદ્ધિની ગતિ જાળવી રાખવા માટે ચાવીરૂપ બનશે. પ્રોજેક્ટ ડિલિવરી વિશ્વસનીયતા સુધારવા અને રોકાણોને ડી-રિસ્ક કરવા પરનો ભાર સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાકીય મૂડી બંને માટે વધુ અનુકૂળ વાતાવરણ બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે, જે રાષ્ટ્રની વિકાસાત્મક આકાંક્ષાઓને પ્રાપ્ત કરવા માટે નિર્ણાયક છે.