Whalesbook
ભારતની ગીગ ઈકોનોમીએ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અદભૂત વૃદ્ધિ હાંસલ કરી છે. FY21 માં લગભગ 77 લાખ ગીગ વર્કર્સ હતા, જે FY25 સુધીમાં વધીને 1.2 કરોડ થઈ ગયા છે. આ 55% નો જબરદસ્ત વધારો સ્માર્ટફોનના વધતા ઉપયોગ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ, ખાસ કરીને UPI ટ્રાન્ઝેક્શન્સની સંખ્યામાં થયેલા જંગી વધારાને કારણે શક્ય બન્યો છે. હાલમાં, ગીગ વર્કફોર્સ કુલ વર્કફોર્સનો 2% હિસ્સો ધરાવે છે અને આગામી સમયમાં આ આંકડો 2029-30 સુધીમાં 23.5 મિલિયન (2.35 કરોડ) સુધી પહોંચવાની અને GDPમાં ₹2.35 લાખ કરોડ નું યોગદાન આપવાની સંભાવના છે.
જોકે, આ ચમકદાર વૃદ્ધિની પાછળ ગીગ વર્કર્સની આર્થિક વાસ્તવિકતાઓ ઘણી અલગ છે. તાજેતરના Economic Survey મુજબ, લગભગ 40% ગીગ વર્કર્સ દર મહિને ₹15,000 થી પણ ઓછી કમાણી કરે છે. આ આવક 7th Pay Commission હેઠળના Entry-level પગાર કરતાં પણ ઓછી છે, જે આ ક્ષેત્રમાં જનરેટ થઈ રહેલી નોકરીઓની ગુણવત્તા પર પ્રશ્નાર્થ સર્જે છે.
આવકની અસ્થિરતા (Income Volatility) ઉપરાંત, પ્લેટફોર્મ્સના Algorithms પણ ચિંતાનો વિષય બન્યા છે. આ Algorithms વર્ક એલોકેશન, પરફોર્મન્સ મોનિટરિંગ અને વેતન નિર્ધારણ જેવી બાબતોને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં પક્ષપાત (Bias) અને વર્કર burnout ની સમસ્યાઓ જોવા મળી રહી છે. પરિણામે, ઘણા ગીગ વર્કર્સને ક્રેડિટ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે અને તેઓ 'thin-file' ક્રેડિટ એક્સેસ અને Financial Inclusion થી વંચિત રહે છે. હાલમાં, ઈ-કોમર્સ અને લોજિસ્ટિક્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં જ લગભગ 52 લાખ વર્કર્સ કાર્યરત છે.
આ પડકારોને પહોંચી વળવા માટે, સરકારે નવા Labour Codes, ખાસ કરીને Code on Social Security, 2020 લાગુ કર્યા છે. આ કોડ્સ ગીગ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સને ઔપચારિક રીતે ઓળખે છે અને Accident અને Maternity Coverage જેવા Social Security Benefits આપવાનો હેતુ ધરાવે છે. Aggregators ને હવે તેમના ટર્નઓવરના અમુક ટકા હિસ્સા દ્વારા Social Security Fund માં ફાળો આપવો ફરજિયાત બન્યો છે. Economic Survey એ પણ વધુ નીતિગત હસ્તક્ષેપની હિમાયત કરી છે, જેમાં Minimum Per-hour/Per-task Earnings, Algorithmic Transparency અને Fair Competition Rules જેવા પગલાંનો સમાવેશ થાય છે, જેથી કાર્યકારી પરિસ્થિતિઓ વધુ ન્યાયી બની શકે.
આશા છે કે ભવિષ્યમાં ગીગ ઈકોનોમીમાં ભાગીદારી એક પસંદગી (Choice) બને, માત્ર જરૂરિયાત (Necessity) નહિ.