Whalesbook
વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે રિઝર્વમાં પુનરાગમન
વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે ભારતના ફોરેક્સ રિઝર્વમાં પુનરાગમન થયું છે. ગત સપ્તાહે $9.06 બિલિયન નો ઉછાળો આવ્યા બાદ કુલ રિઝર્વ $697.12 બિલિયન પર પહોંચ્યું છે. આ અગાઉના સપ્તાહે થયેલા $10.29 બિલિયન ના ઘટાડા બાદ એક મહત્વપૂર્ણ પુનઃપ્રાપ્તિ દર્શાવે છે, જ્યાં રિઝર્વ $688.06 બિલિયન પર આવી ગયા હતા. ફેબ્રુઆરી 2026 ના અંતમાં પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક તણાવ વધ્યા તે પહેલાં રિઝર્વ $728.49 બિલિયન ની સર્વકાલીન ઉચ્ચ સપાટીએ પહોંચ્યા હતા.
સોનાના ભંડારમાં થયેલી તેજી મુખ્ય કારણ
રિઝર્વમાં આ તેજીનું મુખ્ય કારણ સોનાના ભંડારમાં થયેલો $7.22 બિલિયન નો વધારો છે, જેનાથી તેનો કુલ મૂલ્ય $120.74 બિલિયન થયું છે. જોકે અમેરિકી ડોલરના મજબૂતીકરણ અને ટ્રેઝરી યીલ્ડમાં વધારાને કારણે વૈશ્વિક સોનાના ભાવ પર દબાણ રહ્યું છે, આ નોંધપાત્ર મૂલ્યાંકન વૃદ્ધિ સૂચવે છે કે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ કાં તો વ્યૂહાત્મક રીતે વધુ સોનું એકત્રિત કર્યું છે અથવા તેના મૂલ્યમાં તીવ્ર પુનઃમૂલ્યાંકન થયું છે. ભારતીય રિઝર્વના સૌથી મોટા ભાગ, ફોરેન કરન્સી એસેટ્સ (Foreign Currency Assets) માં પણ $1.78 બિલિયન નો વધારો થયો, જે $552.86 બિલિયન પર પહોંચ્યા. સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ (SDRs) માં $58 મિલિયન નો નજીવો વધારો થયો, જે $18.71 બિલિયન પર પહોંચ્યા, જ્યારે IMF રિઝર્વ પોઝિશન $4.82 બિલિયન પર સ્થિર રહી.
રૂપિયાની વોલેટિલિટી અને RBI નો હસ્તક્ષેપ
RBI વારંવાર રૂપિયામાં થતી વધઘટને નિયંત્રિત કરવા અને રૂપિયાને સ્થિર રાખવા માટે ડોલરનું વેચાણ કરતી રહે છે, જે ફોરેક્સ રિઝર્વ ઘટાડવાની મુખ્ય વ્યૂહરચના છે. આ દરમિયાનગીરી (Intervention) તાજેતરના રિઝર્વ ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ હતી. ભારતીય રૂપિયો મૂડીના પ્રવાહ (Capital Outflows), યુએસ ટેરિફને કારણે વેપારમાં વિક્ષેપ અને ભૌગોલિક જોખમોને કારણે સતત દબાણ હેઠળ રહ્યો છે. વિશ્લેષકો 2026 ના અંત સુધી રૂપિયા પર દબાણ ચાલુ રહેવાની અપેક્ષા રાખે છે, કારણ કે વર્તમાન ખાતા ખાધ (Current Account Deficit) માં વધારો અને ફોરેન પોર્ટફોલિયો ઇન્વેસ્ટર (FPI) ના સતત આઉટફ્લો રૂપિયાને નબળો પાડી રહ્યા છે. આ દબાણ છતાં, RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ તાજેતરમાં ખાતરી આપી હતી કે ભારતીય ફોરેક્સ રિઝર્વ પર્યાપ્ત છે, જે ઓછામાં ઓછા 11 મહિના ની આયાતને આવરી લેવા સક્ષમ છે – જે આર્થિક મજબૂતીનું એક મુખ્ય માપદંડ છે.
રિઝર્વ મેનેજમેન્ટનો વિસ્તૃત સંદર્ભ
ભારતના વિદેશી હુંડિયામણ ભંડારે 1991 ની બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ્સ કટોકટી અને ત્યારબાદના વૈશ્વિક નાણાકીય આંચકાઓ જેવી આર્થિક કટોકટી દરમિયાન હંમેશા એક મહત્વપૂર્ણ બફર તરીકે કામ કર્યું છે. ભારતના રિઝર્વમાં સોનાનો વધતો હિસ્સો, 2021 માં લગભગ 6% થી 2025 સુધીમાં લગભગ 12% સુધી પહોંચ્યો છે, જે વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન દર્શાવે છે. આ વૈવિધ્યકરણનો ઉદ્દેશ ફુગાવા અને અનિશ્ચિતતા સામે હેજ કરવાનો છે, જે સોનાના ભાવમાં વધારો અને RBI ની ખરીદી દ્વારા સમર્થિત છે. વૈશ્વિક સ્તરે, મધ્યસ્થ બેંકો, ખાસ કરીને મોટા ધારકો, પ્રભાવશાળી યુએસ ડોલરથી યુરો જેવી કરન્સી તરફ વધુને વધુ વૈવિધ્યકરણ કરી રહી છે. રિઝર્વ મેનેજમેન્ટ પ્રત્યે ભારતનો અભિગમ, હસ્તક્ષેપોને સંપત્તિ ફાળવણી સાથે સંતુલિત કરીને, બદલાતી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં આર્થિક સ્થિરતા પ્રત્યેની તેની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. જ્યારે નજીકના ગાળામાં રૂપિયામાં અસ્થિરતા અપેક્ષિત છે, ત્યારે વેપાર સોદાઓ અને વૈશ્વિક નાણાકીય નીતિના ફેરફારોના આધારે 2026 ના અંત સુધીમાં રૂપિયામાં સંભવિત મજબૂતીકરણના સંકેતો મળી રહ્યા છે.