Whalesbook
આ નાણાકીય ગતિ, ભલે વાર્ષિક અંદાજને અનુરૂપ હોય, પરંતુ એક વ્યાપક ચિંતાને છુપાવે છે: આવકમાં વૃદ્ધિ કરતાં ખર્ચમાં થયેલો વધારો વધુ ઝડપી છે. સરકાર દ્વારા સતત વધતો ખર્ચ, ખાસ કરીને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Infrastructure) પર, અને ઊંચા ધિરાણ ખર્ચના વૈશ્વિક વાતાવરણને જોતાં, ભારતની દેવાની સ્થિરતા પર દબાણ વધી રહ્યું છે અને ભવિષ્યમાં નાણાકીય મુશ્કેલીઓનો સંકેત આપે છે.
ફિસ્કલ ડેફિસિટ લક્ષ્યાંકની નજીક પહોંચવાના સમાચાર સાથે બોન્ડ માર્કેટ (Bond Market) માં પ્રતિક્રિયા મિશ્ર રહી છે, જોકે આંતરિક દબાણ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે. બેન્ચમાર્ક 10-વર્ષીય ભારતીય સરકારી બોન્ડ યીલ્ડ (Yield) 27 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ લગભગ 6.70% ની આસપાસ રહી. આ સ્તર આવક-પુરવઠા (Demand-Supply) ના સંવેદનશીલ સંતુલનને દર્શાવે છે, જે ₹750 બિલિયન ના આગામી સરકારી અને રાજ્ય દેવાની હરાજીને કારણે વધુ વકર્યું છે. બેંક સર્ટિફિકેટ ઓફ ડિપોઝિટ (Certificate of Deposit) પર યીલ્ડમાં 7% થી વધુનો વધારો ટાઈટ લિક્વિડિટી (Liquidity) ની સ્થિતિ સૂચવે છે. માર્કેટ વૈશ્વિક વ્યાજ દરોની હિલચાલ અને સ્થાનિક નાણાકીય દબાણો પર નજર રાખી રહ્યું છે, અને યીલ્ડ સાંકડી રેન્જમાં રહેવાની ધારણા છે.
એપ્રિલ-જાન્યુઆરી સમયગાળા માટેના તેના અંદાજિત વાર્ષિક લક્ષ્યાંકની અંદર હોવા છતાં, ભારતનું ફિસ્કલ ડેફિસિટ તેને સાવચેતીપૂર્વક નાણાકીય વ્યવસ્થાપનની જરૂર હોય તેવા દેશોમાં સ્થાન આપે છે. ₹9.8 લાખ કરોડ નું નોંધાયેલ ડેફિસિટ, જે વર્ષના અંદાજના 63% નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, તેને FY2025-26 માટે ભારતની અંદાજિત નોમિનલ GDP ₹323.48 લાખ કરોડ ના સંદર્ભમાં જોવું જોઈએ. આ સૂચવે છે કે ડેફિસિટ આખા નાણાકીય વર્ષ માટે GDP ના લગભગ 4.4% તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, જે સરકારી લક્ષ્યાંકો સાથે સુસંગત છે. જોકે, સપ્ટેમ્બર 2025 માં ભારતનું કન્સોલિડેટેડ ફિસ્કલ ડેફિસિટ GDP ના 4.9% હતું, અને 2024 માં સરકારનો દેવું-થી-GDP રેશિયો 81.92% હતો, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સરેરાશ (લગભગ -2.69%) ની સરખામણીમાં નોંધપાત્ર દેવાનો બોજ સૂચવે છે. જ્યારે વિકાસશીલ બજારોમાં ઘણીવાર ઊંચા ડેફિસિટ હોય છે, ત્યારે ભારતના આ આંકડાને એકીકરણ (Consolidation) માટે સતત પ્રયાસોની જરૂર છે.
વર્તમાન નાણાકીય સ્થિતિ મહામારી (Pandemic) થી પ્રેરિત ડેફિસિટમાંથી નોંધપાત્ર સુધારો દર્શાવે છે. FY2020-21 માં, ભારતનું ફિસ્કલ ડેફિસિટ GDP ના 9.2% ની ટોચે પહોંચ્યું હતું. ત્યારથી, FY2021-22 (6.7%), FY2022-23 (6.4%), FY2023-24 (5.6%) દરમિયાન ધીમે ધીમે ઘટાડો કરીને FY2024-25 માટે 4.8% નો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે. FY2025-26 માટે અંદાજિત 4.4% ડેફિસિટ આ ગ્લાઈડ પાથ (Glide Path) નું પાલન સૂચવે છે, જે 4% થી નીચેના લાંબા ગાળાના લક્ષ્ય તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. નાણાકીય શિસ્ત (Fiscal Discipline) પર આ સતત ધ્યાન સ્થિરતા અને રોકાણકારોનો વિશ્વાસ ફરીથી બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે.
પ્રગતિ છતાં, અનેક આંતરિક જોખમો યથાવત છે. GDP ના 80% થી વધુનો નોંધપાત્ર સરકારી દેવું-થી-GDP રેશિયો એટલે કે આવકનો મોટો ભાગ હવે વ્યાજ ચૂકવણીમાં ફાળવવામાં આવે છે, જે ઊંચા વૈશ્વિક વ્યાજ દરો સાથે વધતો બોજ છે. વિશ્વ બેંક (World Bank) અને IMF (International Monetary Fund) ભારતની GDP વૃદ્ધિ મજબૂત રહેવાની આગાહી કરે છે, પરંતુ ચેતવણી આપે છે કે સતત ઊંચા ડેફિસિટ અને દેવાની સપાટી ક્રેડિટ રેટિંગ (Credit Rating) માં ઘટાડો અથવા ધિરાણ ખર્ચમાં વધારો કરી શકે છે. સરકારે લાંબા ગાળાની વૃદ્ધિ માટે આવશ્યક કેપિટલ એક્સપેન્ડિચરને પ્રાધાન્ય આપ્યું હોવા છતાં, કુલ ખર્ચમાં વધારો ફુગાવા (Inflation) ના દબાણને ટાળવા અથવા આવક અને ખર્ચ વચ્ચેનું અંતર વધારવાથી બચવા માટે કડક વ્યવસ્થાપનની જરૂરિયાત ઊભી કરે છે. ભારતીય 5-વર્ષીય ક્રેડિટ ડિફોલ્ટ સ્વેપ્સ (Credit Default Swaps - CDS) પર ડિફોલ્ટની સૂચિત સંભાવના 1.46% છે, જે મધ્યમ જોખમની ધારણાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
FY2025-26 માટે 7.4% ની મજબૂત GDP વૃદ્ધિની આગાહી કરતા, ભારત વૈશ્વિક આર્થિક વિસ્તરણનું મુખ્ય ચાલક રહેવાની અપેક્ષા છે. IMF અને વિશ્વ બેંક જેવી સંસ્થાઓ સતત મજબૂત પ્રદર્શનની અપેક્ષા રાખે છે, જોકે તેઓ ચક્રીય પરિબળો (Cyclical Factors) ઘટતાં આગામી વર્ષોમાં લગભગ 6.4% સુધીની મધ્યમ વૃદ્ધિની નોંધ લે છે. FY2026-27 માટે સરકારના બજેટ અંદાજો GDP ના 4.3% ના ફિસ્કલ ડેફિસિટ અને 55.6% ના કેન્દ્રીય સરકાર દેવું-થી-GDP રેશિયોનું લક્ષ્ય રાખે છે, જે સતત નાણાકીય એકીકરણ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. જોકે, આ લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવા વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતાઓ અને વિકસતી વેપાર નીતિઓની વચ્ચે અસરકારક આવક સર્જન અને શિસ્તબદ્ધ ખર્ચ વ્યવસ્થાપન પર આધાર રાખે છે.