ભારતમાં ઈલેક્ટ્રિસિટી અને સ્વચ્છતા જેવી પાયાની સુવિધાઓ વધી છે, પરંતુ હકીકત એ છે કે દર ચારમાંથી એક ભારતીય પરિવાર પાસે આર્થિક આંચકા સામે ટકી રહેવા માટે પૂરતી બચત નથી. વધતી આવક છતાં આર્થિક સુરક્ષાનો અભાવ મોટો પડકાર છે.
છેલ્લા બે દાયકામાં ભારતે પાયાની જીવનશૈલીમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. વર્ષ 2004 માં વીજળીની સુવિધા 75% ઘરોમાં હતી જે આજે વધીને 99% સુધી પહોંચી ગઈ છે. તેવી જ રીતે, સ્વચ્છતા કવરેજ 53% થી વધીને 95% થયું છે. સરેરાશ વાર્ષિક પારિવારિક આવક પણ પાંચ ગણી વધીને લગભગ ₹3.36 લાખ થઈ છે, જેના કારણે ઘરોમાં સ્માર્ટફોન અને ફ્રિજ જેવી વસ્તુઓનું પ્રમાણ પણ વધ્યું છે.
જોકે, આ ભૌતિક વિકાસની પાછળ એક જટિલ આર્થિક વિરોધાભાસ છુપાયેલો છે. ડેટા દર્શાવે છે કે દરેક ચારમાંથી એક ભારતીય પરિવાર પાયાની નાણાકીય સુરક્ષાના ટેસ્ટમાં નિષ્ફળ જાય છે. ભૌતિક સંપત્તિ હોવા છતાં, આ પરિવારો પાસે આકસ્મિક આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવા માટે પૂરતી બચત કે વધારાની આવક નથી.
2020-21 ના કોરોના કાળે આ નવી આર્થિક વાસ્તવિકતાને છતી કરી દીધી હતી. જ્યારે નિયમિત આવક બંધ થઈ, ત્યારે ઘરના ઉપકરણો કોઈ કામ ન આવ્યા. તે સમયે, સંયુક્ત આર્થિક સુરક્ષા ધરાવતા પરિવારોની સંખ્યા ઘટીને 48.2% થઈ ગઈ હતી. મોટાભાગની વસ્તી એવી છે જેની કમાણી મૂળભૂત જરૂરિયાતોમાં જ વપરાઈ જાય છે, જેના કારણે ઇમરજન્સી માટે કોઈ બચત રહેતી નથી.
નીતિ નિર્ધારકો માટે હવે આ એક નવો પડકાર છે. ગરીબી માપવાની જૂની રીતો માત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર આધારિત હતી, જે હવે જૂની થઈ ગઈ છે. હવે ધ્યાન એવા પરિવારો પર કેન્દ્રિત કરવું જરૂરી છે જે ભૌતિક રીતે સક્ષમ દેખાય છે પરંતુ નાણાકીય રીતે અસ્થિર છે. આર્થિક સ્થિરતા માટે હવે માત્ર માળખાકીય સુવિધાઓ નહીં, પણ નાણાકીય સુરક્ષા અને બચત વધારવાની દિશામાં કામ કરવાની જરૂર છે.