ભારતનો ફર્ટિલિટી રેટ હવે રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ **2.1** ની નીચે આવી ગયો છે, જે એક મોટું ડેમોગ્રાફિક પરિવર્તન દર્શાવે છે. ઇકોનોમિક એડવાઇઝરી કાઉન્સિલના સંજીવ સન્યાલના મતે, હવે સરકારે જૂની વસ્તી નિયંત્રણ યોજનાઓ પાછળ ખર્ચવાનું બંધ કરી હ્યુમન કેપિટલ ડેવલપમેન્ટ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.
ડેમોગ્રાફિક ટર્નિંગ પોઈન્ટ
નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે (NFHS-5) ના લેટેસ્ટ આંકડા મુજબ, ભારતનો ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ (TFR) ઘટીને 2.0 થઈ ગયો છે. લાંબા ગાળે સ્થિર વસ્તી જાળવવા માટે 2.1 નો રેટ જરૂરી ગણાય છે. આ આંકડો સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારત હવે તે તબક્કે પહોંચ્યું છે જ્યાં ઝડપી વસ્તી વધારો મુખ્ય ચિંતાનો વિષય નથી રહ્યો.
એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ફેરફારની જરૂરિયાત
વડાપ્રધાનની ઇકોનોમિક એડવાઇઝરી કાઉન્સિલના સભ્ય સંજીવ સન્યાલના મતે, વસ્તીના આંકડા બદલાયા છે પરંતુ સરકારી તંત્ર હજુ પણ જૂની પદ્ધતિઓ પર ચાલી રહ્યું છે. સરકારે હજુ પણ વસ્તી નિયંત્રણ કાર્યક્રમો અને સ્ટરિલાઈઝેશન પ્રોગ્રામ્સ પાછળ હજારો કરોડનો ખર્ચ કરવો પડે છે, જે હવે અપ્રસ્તુત સાબિત થઈ રહ્યા છે.
ઉદાહરણ તરીકે, આંધ્રપ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં આજે પણ ઘણી પરણેલી મહિલાઓનું સ્ટરિલાઈઝેશન કરવામાં આવે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ નાણાં અને વહીવટી શક્તિનો બિનજરૂરી બગાડ છે. આ જ સંસાધનોને શિક્ષણ, હેલ્થકેર અને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટમાં વાળવાની તાતી જરૂર છે.
ભવિષ્યના પડકારો
આ સ્થિતિ ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવી મોટી એશિયન અર્થવ્યવસ્થાઓ જેવી છે, જેઓ પહેલેથી જ વૃદ્ધ થતી વસ્તી અને ઘટતા વર્કિંગ-એજ પોપ્યુલેશનની સમસ્યાનો સામનો કરી રહી છે. ભારત માટે હવે સૌથી મોટો પડકાર વસ્તી નિયંત્રણ નથી, પરંતુ કાર્યબળની ઉત્પાદકતા વધારવી છે.
આગામી યુનિયન બજેટમાં સરકાર આ જૂની યોજનાઓના બજેટને હેલ્થકેર અને એલ્ડર-કેર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તરફ વાળશે કે કેમ, તે જોવું રોકાણકારો અને નીતિ નિર્ધારકો માટે મહત્વનું રહેશે.