ભારતનો ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ (TFR) ઘટીને **1.9** થઈ ગયો છે, જે રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ **2.1** થી નીચે છે. EAC-PM ના નવા રિપોર્ટ મુજબ, હવે વધતી વસ્તીને નિયંત્રિત કરવાને બદલે વધતી વયના લોકો (Aging population) ની સમસ્યા પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
વડાપ્રધાનની આર્થિક સલાહકાર પરિષદ (EAC-PM) એ એક નવા રિપોર્ટ 'ધ ઘોસ્ટ ઓફ પોપ્યુલેશન પાસ્ટ' માં દેશની ડેમોગ્રાફિક સ્થિતિ પર ગંભીર નોંધ લીધી છે. રિપોર્ટ મુજબ, ભારતનો ફર્ટિલિટી રેટ 1.9 પર આવી ગયો છે. સામાન્ય રીતે 2.1 નો રેટ સ્થિર વસ્તી માટે જરૂરી માનવામાં આવે છે, જેની નીચે જવું એ ભવિષ્યમાં વસ્તી ઘટવા અને વૃદ્ધોની સંખ્યા વધવાના સંકેત છે.
વધતી જતી ઉંમરનો પડકાર
વર્ષ 2001 માં ભારતમાં વાર્ષિક 2.93 કરોડ બાળકોનો જન્મ થતો હતો, જે 2025 સુધીમાં ઘટીને 2.3 કરોડ થી નીચે આવી ગયો છે. નિષ્ણાતોના મતે, વસ્તી હજુ પણ વધી રહી છે તેનું મુખ્ય કારણ આયુષ્યમાન વધવું (Life expectancy) છે, નવું જન્મદર નહીં. મૂડીઝ (Moody's) ના અનુમાન મુજબ, આગામી 16 વર્ષ માં ભારત એક 'વૃદ્ધ સમાજ' ના પડકારોનો સામનો કરી શકે છે, જે હેલ્થકેર, વીમો અને પેન્શન સેક્ટરમાં મોટા ફેરફારોની માંગ કરશે.
જૂની પોલિસી બની છે અવરોધ
એક સમયે વસ્તી નિયંત્રણ માટે સ્ટરિલાઈઝેશન પ્રોગ્રામ્સ અને ઇન્સેન્ટિવ્સ જરૂરી હતા, પરંતુ EAC-PM ના મતે આ નીતિઓ હવે આઉટડેટેડ છે. હાલમાં પણ ઘણી જગ્યાએ સ્ટરિલાઈઝેશન માટે વધુ આર્થિક પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે, જે દેશને 'લો-ફર્ટિલિટી ટ્રેપ' માં ધકેલી શકે છે—એવો ફાંસો જેમાં જન્મદર એટલો નીચે જાય છે કે તેને ફરી વધારવો મુશ્કેલ બને છે.
આગળનો રસ્તો
આંધ્રપ્રદેશ જેવા કેટલાક રાજ્યોએ હવે 'ટુ-ચાઈલ્ડ પોલિસી' માંથી બહાર આવીને વધુ સંતુલિત અભિગમ અપનાવવાનું શરૂ કર્યું છે. સરકાર હવે વસ્તી નિયંત્રણને બદલે વર્કફોર્સની પ્રોડક્ટિવિટી વધારવા અને સામાજિક માળખાગત સુવિધાઓને વૃદ્ધોની જરૂરિયાત મુજબ તૈયાર કરવા પર ભાર મૂકી શકે છે.