Whalesbook
ભારત સરકાર સતત નવા ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ્સ (FTAs) પર હસ્તાક્ષર કરી રહી છે, પરંતુ એક મોટો પડકાર એ છે કે દેશના વેપારીઓ દ્વારા તેનો સક્રિયપણે ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો નથી. આ કારણે નીતિઓને વાસ્તવિક આર્થિક લાભમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મુશ્કેલી આવી રહી છે.
ઓછો ઉપયોગ બન્યો ચિંતાનું કારણ
કોમર્સ સેક્રેટરી રાજેશ અગ્રવાલે આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે કે ભારતમાં FTA નો ઉપયોગ માત્ર ૨૫% ની આસપાસ છે, જ્યારે વિકસિત દેશોમાં આ આંકડો ૭૦-૮૦% અને વિયેતનામ જેવા ઉભરતા દેશોમાં ૪૦-૫૦% છે. આ ઓછો ઉપયોગ મુખ્યત્વે વેપારીઓમાં જાગૃતિનો અભાવ, 'રૂલ્સ ઓફ ઓરિજિન' (Rules of Origin) ના જટિલ નિયમો અને વધુ પડતા કાગળિયાંને કારણે છે. પરિણામે, બજારની વિશાળ તકો હોવા છતાં, ખાસ કરીને મૂલ્યવર્ધિત ક્ષેત્રોમાં વેપાર અને નિકાસ વૃદ્ધિની સંભાવનાઓ હજુ પણ મોટે ભાગે અસ્પૃશ રહે છે.
બદલાતી વ્યાપારી વ્યૂહરચના
ભારતની વર્તમાન FTA વ્યૂહરચના અગાઉની સુરક્ષાવાદી નીતિઓથી અલગ છે. નવા કરારો એવા અર્થતંત્રોને લક્ષ્યાંક બનાવીને તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે જે ભારત સાથે પૂરક હોય, જેમાં મોટા બજારની સંભાવના હોય અને જે નોંધપાત્ર વિદેશી રોકાણ (FDI) આકર્ષી શકે. આ કરારો માત્ર ટેરિફ ઘટાડવા પૂરતા મર્યાદિત નથી, તેમાં સેવાઓ, બૌદ્ધિક સંપદા (Intellectual Property) અને સંવેદનશીલ ઘરેલું ઉદ્યોગોના રક્ષણ જેવા નિયમોનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ લક્ષિત અભિગમ અસરકારક સાબિત થઈ રહ્યો છે, કારણ કે FY 2020-21 થી FY 2024-25 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક FTA ભાગીદારો સાથે વેપાર ૯૨% વધ્યો છે, જે વૈશ્વિક વેપાર વૃદ્ધિ ૪૧.૫% કરતાં ઘણો વધારે છે. આ ASEAN, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા અગાઉના FTAs થી વિપરીત છે, જ્યાં વેપાર ખાધ (Trade Deficit) વધી ગઈ હતી.
વૈશ્વિક તુલના અને વેપાર પર અસર
જ્યારે ભારત સક્રિયપણે કરારો પર હસ્તાક્ષર કરી રહ્યું છે, ત્યારે તેનો ઓછો ઉપયોગ દર વૈશ્વિક સ્તરે અન્ય દેશોની તુલનામાં ઘણો નીચો છે. વિયેતનામ, મેક્સિકો અને ચિલી જેવા દેશો તેમના FTAs નો વધુ સક્રિયપણે ઉપયોગ કરે છે. ભારત માટે, ચીન અને ASEAN સાથેની સતત વેપાર ખાધ એક મોટી અડચણ છે, ખાસ કરીને એવા કરારોને કારણે જે આયાતને નિકાસ કરતાં વધુ અનુકૂળ બનાવે છે. FY2024-25 માં માલસામાનની નિકાસ માત્ર ૦.૧૪% વધી, જ્યારે સેવાઓની નિકાસ ૧૩.૬% વધી. ટેરિફમાં ઘટાડો કરવા છતાં, ભારતનો સરેરાશ લાગુ પડતો ટેરિફ (Applied Tariff) કેટલાક ભાગીદારોની તુલનામાં હજુ પણ પ્રમાણમાં ઊંચો છે.
માળખાકીય અવરોધો અને જોખમો
ભારતની FTA વ્યૂહરચના માટે મુખ્ય જોખમ એ છે કે સ્થાનિક વ્યવસાયો કરારોનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. આનાથી સારી રીતે વાટાઘાટ કરાયેલા સોદાઓ પણ નિષ્ફળ થઈ શકે છે. ઉપરાંત, ભાગીદાર બજારોમાં નોંધપાત્ર નોન-ટેરિફ બેરિયર્સ (NTBs), જેમ કે કડક ગુણવત્તા અને પર્યાવરણીય ધોરણો (જેમ કે EU નું કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ), ભારતીય નિકાસકારો માટે અવરોધો ઊભા કરે છે. 'રૂલ્સ ઓફ ઓરિજિન' ના દુરુપયોગની પણ ચિંતાઓ છે, જે ચીન જેવી વસ્તુઓને FTA ભાગીદારો દ્વારા પરોક્ષ રીતે ભારતમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી આપી શકે છે. આ ચિંતાઓએ ભૂતકાળમાં RCEP જેવા કરારોમાંથી ભારતને બહાર નીકળવા માટે પ્રેરિત કર્યું હતું. ઉપયોગની આ માળખાકીય નબળાઈ અને આયાત પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા, વધતી જતી વેપાર ખાધ સાથે મળીને, આ કરારોમાંથી અપેક્ષિત આર્થિક લાભો માટે સ્પષ્ટ જોખમ ઊભું કરે છે.
નીતિગત સમર્થન અને ભવિષ્યના પગલાં
સરકાર જાણે છે કે માત્ર FTAs પૂરતા નથી. ઔદ્યોગિક નીતિને વેપાર લક્ષ્યો સાથે સંરેખિત કરવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે, જે ઉત્પાદન-લિંક્ડ પ્રોત્સાહન (PLI) યોજનાઓ દ્વારા દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને FDI આકર્ષવાનો છે. ભવિષ્યનો માર્ગ બે-પાંખીય વ્યૂહરચનાની માંગ કરે છે: પૂરક અર્થતંત્રો સાથે વ્યૂહાત્મક રીતે વાટાઘાટો ચાલુ રાખવી અને, સૌથી અગત્યનું, વ્યવસાયિક જાગૃતિ સુધારવા, અનુપાલન સરળ બનાવવા અને નોન-ટેરિફ અવરોધોને પહોંચી વળવા પગલાંનો અમલ કરવો. વધુ વ્યવસાયિક જોડાણ અને માળખાકીય અવરોધોને સંબોધવા માટેના પગલાં વિના, ભારતના નવા FTA માળખાની સંપૂર્ણ આર્થિક સંભાવના અવાસ્તવિક રહેવાનું જોખમ છે.