Whalesbook
કેપિટલ ફ્લાઇટ અને રૂપિયા પર દબાણ
ભારતના કેપિટલ એકાઉન્ટ પર ડિસેમ્બર 2025નો ડેટા ચિંતાજનક સંકેતો આપી રહ્યો છે. એક તરફ ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) નો કુલ પ્રવાહ (gross inflows) મજબૂત દેખાઈ રહ્યો છે, પરંતુ બીજી તરફ વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા ભંડોળ પાછું ખેંચી લેવાનું (repatriation) અને ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા વિદેશમાં મોટા પાયે રોકાણ કરવાના કારણે ચોખ્ખા FDI ઇનફ્લો (net FDI inflows) માં ભારે ઘટાડો થયો છે. આ બેવડા દબાણે સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં આવતા નવા વિદેશી ભંડોળને અસર કરી છે અને રૂપિયાને નબળો પાડ્યો છે.
વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા રેકોર્ડ પૈસાની ઉપાડ
ડિસેમ્બર 2025માં, વિદેશી રોકાણકારોએ રેકોર્ડ $7.45 બિલિયન જેટલા ભંડોળને પાછા ખેંચી લીધા છે. આ આંકડો અગાઉના સમયગાળા કરતાં લગભગ 40% વધુ છે અને અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો રેકોર્ડ છે. આ આક્રમક રોકાણ ઉપાડ અને વિદેશી કંપનીઓ દ્વારા તેમના ઇક્વિટી હોલ્ડિંગ્સ ઘટાડવાને કારણે ચોખ્ખા FDIમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26ના પ્રથમ નવ મહિનામાં, કુલ ભંડોળ પાછું ખેંચવાની રકમ $44.45 બિલિયન સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે વાર્ષિક ધોરણે 10% નો વધારો દર્શાવે છે. આ સતત વધતી જતી કેપિટલ વિથડ્રોઅલ પેટર્નને અનુસરે છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં ચોખ્ખા FDI ઇનફ્લો માત્ર $0.96 બિલિયન રહ્યા હતા, જે FY24ના $10.9 બિલિયન અને FY21ના સર્વોચ્ચ $43.9 બિલિયન ની સરખામણીમાં મોટો ઘટાડો છે.
ભારતીય કંપનીઓનું વૈશ્વિક વિસ્તરણ
આ જ સમયે, ભારતીય કંપનીઓએ તેમના વિદેશી રોકાણમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. ડિસેમ્બર મહિનામાં, આ આઉટવર્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ નવેમ્બરની સરખામણીમાં 78% વધીને $2.75 બિલિયન થયું. FY2025-26ના પ્રથમ નવ મહિનામાં, વિદેશી રોકાણ કુલ $24.88 બિલિયન રહ્યું, જે વાર્ષિક ધોરણે 35% નો વધારો છે. આ રોકાણ મુખ્યત્વે સિંગાપોર, યુ.એસ. અને યુ.એ.ઈ. જેવા દેશોમાં થયું છે. બજારનું વૈવિધ્યકરણ અને સંસાધનો મેળવવા જેવા કારણોસર ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા વધતું આ આઉટવર્ડ રોકાણ સીધું જ ઇનબાઉન્ડ FDIને અસર કરે છે અને ચોખ્ખા FDI બેલેન્સને નકારાત્મક બનાવે છે.
રૂપિયા પર અસાધારણ દબાણ
ઉપરોક્ત બંને પરિબળો - ઊંચું રિપેટ્રિએશન અને આઉટવર્ડ રોકાણ - ના સંયુક્ત અસરને કારણે FY2025-26 માટે ચોખ્ખા FDI ઇનફ્લો માત્ર $4 બિલિયન થી નીચે રહ્યા છે, જ્યારે કુલ ગ્રોસ ઇનફ્લો 16% વધીને $73.31 બિલિયન થયો છે. ચોખ્ખા FDIમાં આ સતત નબળાઈ રૂપિયાના ભારે ઘસારાનું મુખ્ય કારણ બની રહી છે, જે તેને ડોલર સામે ₹90 અને ₹91 ની પાર લઈ ગયું છે. ફોરેન પોર્ટફોલિયો ઇન્વેસ્ટર્સ (FPIs) દ્વારા પણ ભારતીય શેરબજારમાંથી મોટા પાયે વેચાણ (net sales) કરવામાં આવ્યું છે, જે 2025માં લગભગ $19 બિલિયન રહ્યું. આ વેચાણ આંશિક રીતે યુ.એસ. દ્વારા લાદવામાં આવેલા ટેરિફ (tariffs) ને કારણે છે, જેણે ભારતની યુ.એસ.ને થતી નિકાસના 70% સુધીને જોખમમાં મૂકી દીધી હતી.
ભવિષ્યનું ચિત્ર અને પડકારો
આ માળખાકીય ફેરફાર ચિંતાનો વિષય છે. ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા વધતું આઉટવર્ડ FDI, ભલે તેમના વૈશ્વિક વિસ્તરણને દર્શાવતું હોય, તે સ્થાનિક વિકાસ માટે ઉપલબ્ધ મૂડીને ઘટાડે છે અને રૂપિયાની નબળાઈ વધારે છે. વૈશ્વિક વ્યાજ દરોમાં વધારો અને વધુ આકર્ષક બજારોની શોધને કારણે વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા પૈસા પાછા ખેંચવા એ સંભવિત નબળાઈ દર્શાવે છે. ભલે વૈશ્વિક સ્તરે FDI ઘટ્યું હોય, પરંતુ ભારતમાં ચોખ્ખા પ્રવાહની ચિંતાજનક સ્થિતિ કેપિટલ ફ્લાઇટ સૂચવે છે, જે લાંબા ગાળાની આર્થિક સ્થિતિસ્થાપકતાને મર્યાદિત કરી શકે છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ના જાન્યુઆરી 2026 ના અહેવાલ મુજબ, ગ્રોસ FDI ઇનફ્લો 2024-25 માં નોંધાયેલા $80.62 બિલિયન ને વટાવી શકે છે. જોકે, ફોકસ ચોખ્ખા આંકડા પર રહેવું જોઈએ. સ્થિર અને લાંબા ગાળાના FDIને આકર્ષવા અને જાળવી રાખવા માટે માળખાકીય અવરોધોને દૂર કરવા અને નીતિગત નિશ્ચિતતા દર્શાવવી પડશે, જેથી અન્ય ઉભરતા બજારોના આકર્ષણ અને વૈશ્વિક મૂડી પુનઃ ફાળવણીનો સામનો કરી શકાય.