Whalesbook
Periodic Labour Force Survey (PLFS) 2023-24 મુજબ, ભારતમાં સાક્ષરતા દર 80.9% પર પહોંચી ગયો છે. પરંતુ આ સકારાત્મક આંકડા પાછળ એક કડવી વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે. Zerodhaના 'markets by Zerodha' દ્વારા પ્રકાશિત ડેટા દર્શાવે છે કે, જેટલું વધુ શિક્ષણ, તેટલી વધુ બેરોજગારીની શક્યતા. આ સ્થિતિ અર્થતંત્રની એ ક્ષમતા દર્શાવે છે જે વધતી શૈક્ષણિક આકાંક્ષાઓ અને ક્ષમતાઓને અનુરૂપ ઉચ્ચ-કુશળ રોજગારીની તકો ઊભી કરવામાં સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે. ગ્રેજ્યુએટ બેરોજગારીનો દર 1983 થી સતત 35% થી 40% ની વચ્ચે રહ્યો છે.
આકડાકીય પડકારો અને કૌશલ્યનો અભાવ:
આ પડકારના મૂળમાં શિક્ષણ સંસ્થાઓ દ્વારા આપવામાં આવતા કૌશલ્યો અને આધુનિક લેબર માર્કેટની જરૂરિયાતો વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત છે. રિપોર્ટ્સ સૂચવે છે કે માત્ર 54.8% ભારતીય ગ્રેજ્યુએટ્સ જ નોકરી માટે તૈયાર (job-ready) ગણાય છે. જૂનવાણી અભ્યાસક્રમો (outdated curricula) જે વ્યવહારુ જ્ઞાન કરતાં સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન પર વધુ ભાર મૂકે છે, તે ગ્રેજ્યુએટ્સને ઉદ્યોગની બદલાતી જરૂરિયાતો માટે ઓછા સક્ષમ બનાવે છે.
ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ અને મહિલા રોજગાર:
વસ્તી વિષયક સંક્રમણ (demographic transition) પણ એક મોટો પડકાર છે. 2030 પછી કામકાજની વયની વસ્તીનો હિસ્સો ઘટવાનું શરૂ થશે, તેથી આગામી દાયકામાં ગુણવત્તાયુક્ત નોકરીઓનું નિર્માણ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ બની જાય છે. આ ઉપરાંત, મહિલાઓની શ્રમ દળમાં ભાગીદારી (female labor force participation) નીચી, લગભગ 32-40% ની આસપાસ રહે છે, જે કુલ સંભવિત કાર્યબળને મર્યાદિત કરે છે.
ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ જોખમમાં:
Azim Premji Universityના 'State of Working India 2026' રિપોર્ટ મુજબ, 2004 થી 2023 વચ્ચે વાર્ષિક આશરે 50 લાખ ગ્રેજ્યુએટ્સ ઉમેરાયા, જ્યારે માત્ર 28 લાખ ગ્રેજ્યુએટ નોકરીઓ અને ફક્ત 17 લાખ પગારદાર (salaried) નોકરીઓનું સર્જન થયું. આ અસંતુલન સૂચવે છે કે ગ્રેજ્યુએટ રોજગારી પુરવઠા સાથે તાલ મિલાવી શકી નથી. જો ભારત નોકરી સર્જનના આ અંતર અને કૌશલ્ય-ઉદ્યોગ મિસમેચને સંબોધવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તેનો ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ (demographic dividend) ડેમોગ્રાફિક ડિઝાસ્ટરમાં (demographic disaster) ફેરવાઈ શકે છે.
ભવિષ્યની રાહ:
નિષ્ણાતો શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વિકાસ નીતિઓમાં વ્યાપક સુધારાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. શિક્ષણ મેળવવા પર નહીં, પરંતુ રોજગારીક્ષમતા (employability) અને બજારની માંગ સાથે કૌશલ્યોના સંરેખણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. આ ગંભીર મુદ્દાઓને ઉકેલવા માટે વ્યવસ્થાગત ફેરફારો (structural changes) અનિવાર્ય છે.