આર્થિક ભૂગોળમાં બદલાવ
Dun & Bradstreet ના City Vitality Index (CVI) Q1 2026 ના તાજા આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતના આર્થિક પરિદ્રશ્યમાં એક મોટો બદલાવ આવી રહ્યો છે. દેશના મોટા મેટ્રો શહેરો હજુ પણ આર્થિક પ્રવૃત્તિનું કેન્દ્ર છે, પરંતુ હવે અનેક નવા વિસ્તારો, ખાસ કરીને ઉત્તર અને પૂર્વ ભારતના જિલ્લાઓમાં વિકાસની ગતિ તેજ બની રહી છે. આનાથી એ જૂની ધારણા ખોટી સાબિત થઈ રહી છે કે વિકાસ ફક્ત મોટા શહેરોમાં જ કેન્દ્રિત રહે છે.
નવા ગ્રોથ પોલ્સનો ઉદય
CVI રિપોર્ટમાં ઉત્તર અને પૂર્વ ભારતના ઘણા જિલ્લાઓના રેન્કિંગમાં નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો છે. ગુરુગ્રામ, હુગલી, મુરાદાબાદ, સમસ્તીપુર અને મધુરબની જેવા શહેરોએ પોતાની રેન્કમાં મોટો ઉછાળો નોંધાવ્યો છે. ખાસ કરીને ગોંડા શહેરના રેન્કિંગમાં 20 સ્થાનનો વધારો આશ્ચર્યજનક છે. આ વિકાસનું મુખ્ય કારણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કૃષિ અને કનેક્ટિવિટીમાં થયેલા સુધારા છે. જોકે અમદાવાદ એકંદર રેન્કિંગમાં ટોચ પર રહ્યું છે અને દિલ્હી ત્રીજા સ્થાને પહોંચ્યું છે, પરંતુ આ ઉભરતા જિલ્લાઓની ગતિ દર્શાવે છે કે ભારતીય અર્થતંત્રનો આધાર વિસ્તરી રહ્યો છે.
ઉભરતા ક્ષેત્રોનું મૂલ્યાંકન
આ વિકેન્દ્રીકરણ પાછળ Tier-2 અને Tier-3 શહેરો દ્વારા આપવામાં આવતા આર્થિક ફાયદા મુખ્ય છે. મોટા મેટ્રો શહેરોની સરખામણીમાં અહીં રિયલ એસ્ટેટ, કર્મચારીઓની ભરતી અને સંચાલન ખર્ચમાં 25% થી 50% સુધીની બચત થઈ શકે છે. નાના શહેરોમાં રિયલ એસ્ટેટ અને ટેલેન્ટ કોસ્ટ 30-50% સસ્તા હોવાથી કંપનીઓ માટે કેપિટલ એફિશિયન્સી (Capital Efficiency) વધારે રહે છે. આ ઉપરાંત, સરકારની PM Gati Shakti, AMRUT અને Smart Cities Mission જેવી યોજનાઓ આ વિકાસશીલ શહેરોમાં રોકાણને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે, જેનાથી રસ્તા, પાણી અને વીજળી જેવી સુવિધાઓમાં સુધારો થઈ રહ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 2026-27 ના બજેટમાં City Economic Regions (CERs) ના વિકાસ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, જે આ ક્ષેત્રીય વિકાસ પ્રત્યે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.
ઐતિહાસિક અને મેક્રો પરિબળો
આર્થિક પ્રવૃત્તિનું વિકેન્દ્રીકરણ કોઈ નવી વાત નથી. ભારતે હંમેશા ક્ષેત્રીય વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. આ વિકાસ ભારતની મજબૂત GDP વૃદ્ધિ, જે આગામી બે દાયકાઓ સુધી વાર્ષિક 7.8% થી વધુ રહેવાની ધારણા છે, ઓછી ફુગાવા (Inflation) દર અને સહાયક નાણાકીય નીતિઓ સાથે સુસંગત છે. વિશ્લેષકોનું અનુમાન છે કે ભારત 2027 સુધીમાં વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બની શકે છે, જે દેશમાં ચાલી રહેલા મોટા પરિવર્તનને દર્શાવે છે.
જોખમો અને પડકારો
જોકે, આ બદલાવમાં કેટલાક જોખમો પણ રહેલા છે. ખાસ કરીને જૂના મેટ્રો શહેરો માટે, જ્યાં આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રતિભાઓ નાના શહેરો તરફ સ્થળાંતરિત થઈ શકે છે, તેનાથી મેટ્રો શહેરોનું વર્ચસ્વ ઘટી શકે છે. વિકાસશીલ શહેરોમાં પાણી પુરવઠા અને અન્ય નાગરિક સુવિધાઓ જેવી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની અછત એક મોટો પડકાર બની શકે છે. ઉપરાંત, નવી વહીવટી એકમોની રચના અને ગવર્નન્સ (Governance) ની જટિલતા પણ કાર્યક્ષમતાને અસર કરી શકે છે.
ભવિષ્યનું દ્રશ્ય
આગળ જતા, ભારતના વિકાસના એન્જિન ફક્ત પરંપરાગત મેટ્રો શહેરો પૂરતા સીમિત નહીં રહે. વિશ્લેષકો માને છે કે ઉભરતા શહેરો રોકાણ, કોર્પોરેટ વિસ્તરણ અને રોજગારી સર્જન માટે આગામી મોરચો બનશે. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સરકારી નીતિઓ અને ખર્ચના ફાયદાઓ દ્વારા સંચાલિત આ માળખાકીય પુનર્ગઠન સૂચવે છે કે રોકાણકારો અને વ્યવસાયોએ ભૌગોલિક ધારણાઓને ફરીથી આંકવી પડશે અને ભારતના વિકસતા આર્થિક નકશા દ્વારા રજૂ થતી તકો અને જોખમોને ધ્યાનમાં લેવા પડશે.