ભારતનો ઈ-રૂપી: કલ્યાણકારી યોજનાઓના પરીક્ષણમાં અપનાવવાનો પડકાર

કલ્યાણકારી યોજનાઓમાં ઈ-રૂપીનો ઉદ્દેશ્ય

ઈ-રૂપીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સહાય વિતરણમાં રહેલી અણઆવડતોને દૂર કરવાનો છે, જેથી સબસિડી યોગ્ય લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચે. ખેતીની સબસિડી અને ખાદ્ય પદ્ધતિમાં ડિજિટલ કરન્સીનું એકીકરણ એ લીકેજને રોકવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, જે $80 બિલિયનની સિસ્ટમનો ભાગ છે.

ઈ-રૂપીની 'પ્રોગ્રામેબલ' સુવિધા: વરદાન કે અવરોધ?

ઈ-રૂપીની મુખ્ય વિશેષતા 'પ્રોગ્રામેબલ' હોવાની છે. આના દ્વારા, ખેતીમાં ડ્રિપ સિંચાઈ સિસ્ટમ જેવી વસ્તુઓ માટેની સબસિડી (જેની કિંમત ₹103,000 છે અને તેમાં 80% સબસિડીનો સમાવેશ થાય છે) ફક્ત મંજૂર થયેલા વિક્રેતાઓ પાસેથી જ ખર્ચ કરી શકાશે. આ સીધી ટ્રાન્સફર મોડેલ પરંપરાગત રિઇમ્બર્સમેન્ટમાં થતા વિલંબ અને અગાઉથી મોટી રકમની જરૂરિયાતને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. ખેડૂત સમધાન સોનાવણે જેવા લોકો માટે આ એક મોટી રાહત છે.

UPI સામે મજબૂત સ્પર્ધા

જોકે, આ લક્ષિત અભિગમ ભારતના પ્રભાવી ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સામે મજબૂત સ્પર્ધાનો સામનો કરી રહ્યો છે. યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) એ માર્ચ 2026 માં 22.64 બિલિયન વ્યવહારો પર પ્રક્રિયા કરી હતી, જે કુલ ₹29.53 લાખ કરોડના હતા. જ્યારે ઈ-રૂપીએ તેના 2022 ના અંતમાં શરૂ થયા બાદથી કુલ $3.6 બિલિયનના વ્યવહારો કર્યા છે, જે UPIના વોલ્યુમ કરતાં ઘણો ઓછો છે. આ મોટો તફાવત દર્શાવે છે કે CBDC ને ફક્ત કલ્યાણકારી ઉપયોગોથી આગળ વધારવું કેટલું પડકારજનક છે. (એપ્રિલ 2026 ની શરૂઆતમાં યુએસ ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયો લગભગ 93-94 ની આસપાસ હતો, આ આંકડા આર્થિક સંદર્ભ પૂરો પાડે છે.)

વૈશ્વિક CBDC સ્પર્ધા અને ભારતના પડકારો

વૈશ્વિક સ્તરે, 49 દેશો હાલમાં CBDC પાયલોટ ચલાવી રહ્યા છે અને 134 દેશો તેના વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે, જે ભારતને આ પ્રાયોગિક તબક્કામાં અગ્રણીઓમાંનું એક બનાવે છે. જોકે, એટલાન્ટિક કાઉન્સિલ નોંધે છે કે થોડા દેશો જ સંપૂર્ણ લોન્ચ સુધી પહોંચ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ચીનનું ઈ-યુઆન વધુ આગળ છે, જે જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં વ્યાજ-ધરાવતા વોલેટ શરૂ કરવાની યોજના ધરાવે છે અને ટ્રિલિયન્સમાં વ્યવહારો કરી ચૂક્યું છે, જે મહત્વાકાંક્ષા અને અપનાવવાના માપદંડમાં અલગ છે. જ્યારે ભારતે પ્રોગ્રામેબલ CBDC માં લગભગ 10 મિલિયન પાયલોટ વપરાશકર્તાઓ સાથે નેતૃત્વ કર્યું છે, તે વ્યવહાર વોલ્યુમ અને સુવિધાઓમાં ચીનથી પાછળ છે. ભારતે મહારાષ્ટ્રમાં કૃષિ સબસિડી (લગભગ 1,400 ખેડૂતોએ અરજી કરી) અને ગુજરાતમાં ખાદ્ય વિતરણ (જેમાં 7.5 મિલિયન પરિવારોને લક્ષ્ય બનાવવામાં આવ્યા છે) જેવા ચોક્કસ ઉપયોગના કિસ્સાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની વ્યૂહરચના અપનાવી છે, જે 'કિલર એપ્લિકેશન' શોધવાનો પ્રયાસ દર્શાવે છે.

વપરાશકર્તા અપનાવવામાં પડકારો: નિયંત્રણ વિરુદ્ધ સુવિધા

M.I.T. ના ડિજિટલ કરન્સી ઇનિશિયેટિવના નેહા નારુલા નોંધે છે કે નોંધપાત્ર જોખમો છે. ઈ-રૂપીની 'પ્રોગ્રામેબલ' સુવિધા, જે ખર્ચના નિયમો (ક્યારે, ક્યાં, કેવી રીતે ખર્ચ કરવો) નક્કી કરે છે, તે વપરાશકર્તાઓને દૂર કરી શકે છે, કારણ કે તેમને તે લવચીક નાણાં કરતાં ડિજિટલ કુપન જેવા લાગી શકે છે. આ ઘર્ષણ UPI સામે એક મોટો અવરોધ છે, જે એક અનુકૂળ ચુકવણી પદ્ધતિ છે અને ભારતના રિટેલ ડિજિટલ વ્યવહારોના 81% માટે વપરાય છે. હાલની ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) સિસ્ટમ પહેલેથી જ કલ્યાણ વિતરણમાં સુધારો દર્શાવે છે (2026 સુધીમાં 0.91ના વેલ્ફેર એફિશિયન્સી ઇન્ડેક્સ સાથે), જે CBDC ના વધારાના અપનાવવાના લાભ અંગે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. વધુમાં, GDPની ટકાવારી તરીકે સામાજિક સેવાઓ પર ભારતનો મર્યાદિત સરકારી ખર્ચ એટલે CBDC વિતરણને શ્રેષ્ઠ બનાવી શકે છે પરંતુ બજેટ મર્યાદાઓ હલ કરી શકશે નહીં.

આગળનો માર્ગ: પાયલોટથી વ્યાપક ઉપયોગ સુધી?

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ઈ-રૂપીને વર્તમાન ચુકવણી પ્રણાલીઓના પૂરક તરીકે જુએ છે, જે સ્તરિત ગોપનીયતા સાથે સરળ વ્યવહારોનું લક્ષ્ય રાખે છે. જોકે, ચોક્કસ કલ્યાણ કાર્યક્રમો ઉપરાંત વ્યાપક જાહેર અપનાવવું એ પ્રોગ્રામેબિલિટીની મૂંઝવણ હલ કરવા પર આધાર રાખે છે. લવચીક, સ્થાપિત ચુકવણી પદ્ધતિઓથી સ્વિચ કરવા માટે લોકોને મજબૂત પ્રોત્સાહનો વિના, ઈ-રૂપી ચોક્કસ સરકારી ઉપયોગો સુધી મર્યાદિત રહેવાનું જોખમ ધરાવે છે અને 'ચુકવણીનું ભવિષ્ય' બનવામાં નિષ્ફળ થઈ શકે છે.