Whalesbook
RBI નો ચોંકાવનારો ખુલાસો: શિક્ષણ ખર્ચની ખોટી દિશા
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા જાહેર કરાયેલા 'સ્ટેટ ફાઇનાન્સ' ના લેટેસ્ટ રિપોર્ટમાં દેશની માનવ મૂડી વિકાસની વ્યૂહરચના અને વાસ્તવિકતા વચ્ચે મોટો તફાવત સામે આવ્યો છે. જ્યાં એક તરફ ભારત પાસે યુવા વસ્તીનો મોટો સમૂહ છે જે આર્થિક વૃદ્ધિને વેગ આપી શકે છે, ત્યાં બીજી તરફ શિક્ષણ ક્ષેત્રે, ખાસ કરીને ઉચ્ચ શિક્ષણ અને અદ્યતન કૌશલ્ય વિકાસ (Advanced Skilling) માં અપૂરતું રોકાણ ભવિષ્ય માટે ચિંતાનો વિષય બન્યું છે. આ ખોટી નાણાકીય ફાળવણી, જે દેશના 'ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ' ને આર્થિક જવાબદારીમાં ફેરવી શકે છે.
શિક્ષણ ખર્ચમાં મોટું અસંતુલન
RBI રિપોર્ટ ભારતના રાજ્યોને તેમની વસ્તી વિષયક પ્રોફાઇલ (યુવા, મધ્યમ વયના અને વૃદ્ધ) પ્રમાણે વર્ગીકૃત કરે છે. આ રિપોર્ટ સૂચવે છે કે યુવા રાજ્યોમાં શિક્ષણ ખર્ચનો વિકાસ વાર્ષિક 6.1% ની આસપાસ છે, જ્યારે વૃદ્ધ રાજ્યોમાં તે ઘટીને 4.1% થઈ જાય છે. જોકે, સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે શિક્ષણ બજેટનો લગભગ 80-87% હિસ્સો સ્કૂલ શિક્ષણ પર ખર્ચાઈ રહ્યો છે, જ્યારે ઉચ્ચ શિક્ષણ અને અદ્યતન કૌશલ્ય વિકાસ માટે માત્ર 11-12% જ ફાળવવામાં આવે છે. આ અસંતુલિત ફાળવણી યુવાનોને કૌશલ્ય-આધારિત વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે તૈયાર કરવામાં નિષ્ફળ રહી રહી છે.
તકો ગુમાવવાનો ભય અને ઐતિહાસિક સંદર્ભ
ભારતનું 'ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ', એટલે કે કાર્યકારી વયની મોટી વસ્તી, આર્થિક વૃદ્ધિમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપી શકે છે. અંદાજો સૂચવે છે કે વિકસિત અર્થતંત્રોમાં આ 15% સુધીનો વૃદ્ધિ દર આપી શકે છે. આ ક્ષમતાને વાસ્તવિકતામાં લાવવા માટે ઉચ્ચ શિક્ષણ અને વ્યવસાયિક તાલીમ પર વ્યૂહાત્મક ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જરૂરી છે. પૂર્વ એશિયન દેશોએ પણ આવા જ વસ્તી વિષયક સંક્રમણનો લાભ તેમની તૃતીય શિક્ષણ અને સંશોધનમાં ભારે રોકાણ દ્વારા સફળતાપૂર્વક ઉઠાવ્યો હતો. તેનાથી વિપરીત, ભારતનો અભિગમ આ નિર્ણાયક ક્ષેત્રને અવગણી રહ્યો હોય તેવું લાગે છે. છેલ્લા 20 વર્ષોથી, ઉચ્ચ શિક્ષણ પર જાહેર ખર્ચ GDP ના લગભગ 1.3% પર સ્થિર રહ્યો છે, જ્યારે કુલ જાહેર શિક્ષણ ખર્ચ GDP ના લગભગ 4.2% ની આસપાસ રહ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 2026 માટેના તાજેતરના બજેટ ફાળવણીમાં શિક્ષણ ખર્ચમાં સંપૂર્ણ વધારો જોવા મળ્યો છે, પરંતુ કુલ યુનિયન ખર્ચમાં શિક્ષણનો હિસ્સો હજુ પણ લગભગ 2.6% ની આસપાસ છે, જેમાં અદ્યતન કૌશલ્ય વિકાસ અને સંશોધન કરતાં સ્કૂલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર વધુ ધ્યાન અપાયું છે.
ભવિષ્યનો માર્ગ: 'બગડતી સંપત્તિ' બની શકે છે ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ
શિક્ષણ ક્ષેત્રે આ નાણાકીય ઉપેક્ષાના પરિણામો ભવિષ્યમાં શિક્ષિત બેરોજગારી, અનૌપચારિક રોજગારી અને ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો જેવા સ્વરૂપે જોવા મળી શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે ભારત 2026 માં 6.6% થી 7.3% ની રેન્જમાં મજબૂત આર્થિક વૃદ્ધિ હાંસલ કરવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. સરકારની 'સ્કિલ ઇન્ડિયા મિશન' અને ઉદ્યોગ-શિક્ષણ જગત વચ્ચે જોડાણ (Industry-Academia Linkages) જેવા પહેલ આવશ્યકતા સૂચવે છે, પરંતુ બજેટ ફાળવણીમાં સ્કૂલ શિક્ષણ પર વધુ ભાર અને ઉચ્ચ સ્તરની કુશળતા પર ઓછું ધ્યાન એક મોટી સમસ્યા છે. ઉચ્ચ શિક્ષણ, સંશોધન અને અદ્યતન વ્યવસાયિક તાલીમ તરફ મૂળભૂત પુનઃસંતુલન વિના, ભારતનું 'ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ' એક 'બગડતી સંપત્તિ' (Wasting Asset) બની શકે છે, જે દેશને ભવિષ્યની આર્થિક માંગણીઓ માટે અપર્યાપ્ત છોડી દેશે અને સામાજિક તથા આર્થિક અસમાનતાને વધુ વકરી શકે છે.