Whalesbook
નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના પ્રથમ દસ મહિના (એપ્રિલ-જાન્યુઆરી) દરમિયાન ભારતનું ફિસ્કલ ડેફિસિટ ₹9.8 લાખ કરોડ રહ્યું છે, જે વાર્ષિક લક્ષ્યાંકના 63% દર્શાવે છે.
આ આંકડો, જોકે, અગાઉના સમયગાળાની સરખામણીમાં ડેફિસિટના સંચયની ઝડપી ગતિ સૂચવે છે, પરંતુ નોંધપાત્ર રેવન્યુ વૃદ્ધિ દ્વારા સમર્થિત છે. નેટ ટેક્સ રિસિપ્ટ્સ (Net Tax Receipts) ₹20.94 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી, જે ગયા વર્ષના ₹19 લાખ કરોડ કરતાં વધુ છે. જ્યારે નોન-ટેક્સ રેવન્યુ (Non-Tax Revenue) માં પણ નોંધપાત્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો, જે ₹5.57 લાખ કરોડ રહ્યો, જે અગાઉ ₹4.7 લાખ કરોડ હતો.
કુલ સરકારી ખર્ચ વધીને ₹36.9 લાખ કરોડ થયો છે, જે ગયા વર્ષના સમાન ગાળાના ₹35.7 લાખ કરોડ કરતાં નજીવો વધારો છે. ખાસ કરીને, મૂડીગત ખર્ચ (Capital Expenditure), જે લાંબા ગાળાની આર્થિક વૃદ્ધિ માટે મુખ્ય ચાલક છે, તે ₹8.4 લાખ કરોડ નોંધાયો છે, જે એક વર્ષ અગાઉના ₹7.6 લાખ કરોડ કરતાં વધારે છે. આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ પ્રત્યેના ચાલુ પ્રતિબદ્ધતાને દર્શાવે છે.
વર્તમાન ફિસ્કલ ડેફિસિટની ગતિ સૂચવે છે કે સરકારને તેના કુલ વાર્ષિક લક્ષ્યાંક, જે GDP ના 4.4% છે (ગયા નાણાકીય વર્ષના 4.8% થી ઘટાડીને), તે પૂર્ણ કરવા માટે તેના ઉધાર (borrowing) ને નજીકથી સંચાલિત કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
દેશનો બોરોઇંગ પ્રોગ્રામ (Borrowing Program) બોન્ડ માર્કેટને પ્રભાવિત કરતું એક નિર્ણાયક પરિબળ બની રહેશે. FY2025-26 ના બીજા છ મહિના માટે, સરકારે ડેટ સિક્યોરિટીઝ દ્વારા ₹6.77 લાખ કરોડ ઉધાર લેવાની યોજના બનાવી છે.
આગામી FY2026-27 માટે, ગ્રોસ માર્કેટ બોરોઇંગ્સ (Gross Market Borrowings) રેકોર્ડ ₹17.2 લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, જે પાછલા નાણાકીય વર્ષ કરતાં 16% નો વધારો છે. સરકારી દેવાના આ નોંધપાત્ર પુરવઠાને કારણે યીલ્ડ (Yields) પર દબાણ યથાવત રહેવાની અપેક્ષા છે. બેન્ચમાર્ક 10-વર્ષીય સરકારી બોન્ડ યીલ્ડ તાજેતરમાં લગભગ 6.69% ની આસપાસ રહી છે.
સામાન્ય રીતે, જ્યારે ફિસ્કલ ડેફિસિટ વધે છે અને સરકારી ઉધાર વધે છે, ત્યારે બોન્ડ યીલ્ડ વધે છે, કારણ કે બોન્ડનો પુરવઠો વધે છે અને તેમની કિંમત ઘટે છે. જોકે યીલ્ડમાં કેટલાક ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યા છે, 10-વર્ષીય યીલ્ડ હાલમાં લગભગ 6.71% ની આસપાસ છે, જે પાછલા સત્ર કરતાં નજીવો વધારો સૂચવે છે.
FY2026-27 માટે GDP ના 55.6% ના ડેટ-ટુ-GDP રેશિયો (Debt-to-GDP Ratio) લક્ષ્યાંક પ્રત્યે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા fiscal strategy માં ફેરફાર સૂચવે છે, જે લાંબા ગાળાની સ્થિર દેવાની ગતિવિધિને લક્ષ્યાંકિત કરે છે. જોકે, મેચ્યોર દેવાના નોંધપાત્ર રિડેમ્પશન (Redemption) ને કારણે ગ્રોસ બોરોઇંગ્સમાં થયેલો વધારો, માર્કેટ માટે એક મોટો શોષણ પડકાર ઉભો કરે છે.
નોંધપાત્ર રેવન્યુ વૃદ્ધિ અને મૂડીગત ખર્ચમાં વધારો થવા છતાં, ભારતના ફિસ્કલ પાથની ટકાઉપણું (Sustainability) અંગે ચિંતાઓ યથાવત છે. જ્યારે ભારણા ડેટ-ટુ-GDP રેશિયો (Debt-to-GDP Ratio) કેટલીક વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓની સરખામણીમાં ઓછો ગણવામાં આવે છે, તે હજુ પણ અન્ય ઉભરતા બજારોની તુલનામાં ઊંચો રહે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં જનરલ ગવર્નમેન્ટ ડેટ (General Government Debt) GDP ના લગભગ 84% આંકવામાં આવ્યો છે.
Moody's એ નોંધ્યું છે કે FY27 માટે ફિસ્કલ ડેફિસિટને GDP ના 4.3% સુધી ઘટાડવાનો લક્ષ્યાંક, મહામારી પછી સૌથી ધીમી ઘટાડાની ગતિ રજૂ કરે છે, જે મહામારી પહેલાના વર્ષોની સરખામણીમાં consolidation માટે ઓછી મહત્વાકાંક્ષી અભિગમ સૂચવે છે.
સરકારી ઉધારની વિશાળ માત્રા, વધતા વ્યાજ ચૂકવણી સાથે મળીને, જોખમ ઉભું કરે છે. GDP ના ટકાવારી તરીકે ભારતના વ્યાજ ચૂકવણી (Interest Payments) ઘણા વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે, જે debt servicing માટે આવક પર વધુ નિર્ભરતા દર્શાવે છે.
વધુમાં, ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને વૈશ્વિક વેપાર ગોઠવણો જેવી બાહ્ય અનિશ્ચિતતાઓ, કોમોડિટીના ભાવ, ફુગાવા અને અંતે, ઉધાર લેવાના ખર્ચને અસર કરીને, પરોક્ષ રીતે ફિસ્કલ સ્થિરતાને અસર કરી શકે છે. કેન્દ્રીય અને રાજ્ય સરકારો બંને તરફથી મોટા બોરોઇંગ પ્રોગ્રામ પણ બોન્ડ માર્કેટ પર દબાણ લાવી રહ્યા છે, જે સંભવિતપણે ઊંચી યીલ્ડ તરફ દોરી શકે છે અને ખાનગી ક્ષેત્રના ઉધાર ખર્ચને અસર કરી શકે છે.
સરકાર 2026-27 માટે 10% નો નોમિનલ GDP ગ્રોથ રેટ (Nominal GDP Growth Rate) પ્રોજેક્ટ કરે છે. આગામી નાણાકીય વર્ષ (FY27) માટે, ફિસ્કલ ડેફિસિટ GDP ના 4.3% પર લક્ષ્યાંકિત છે, જે FY26 માટે સુધારેલા અંદાજ 4.4% થી નજીવો ઘટાડો છે. આ fiscal consolidation ની ચાલુ, જોકે ધીમી, ગતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
સરકારનો ઉદ્દેશ્ય માર્ચ 2031 સુધીમાં GDP ના લગભગ 50% સુધી Outstanding Liabilities ઘટાડવાનો છે. જ્યારે FY26 માટે ફિસ્કલ ડેફિસિટ લક્ષ્યાંક 4.4% GDP પર પૂર્ણ થયો હોવાનું જાણવા મળ્યું છે, FY26 ની શરૂઆતના મહિનાઓમાં ડેફિસિટના સંચયની ગતિ આવક પર સંભવિત દબાણ સૂચવતી હતી.
ધ્યાન હવે મુખ્ય fiscal anchor તરીકે Debt-to-GDP Ratio નું સંચાલન કરવા પર કેન્દ્રિત છે, જે વિકાસની પ્રાથમિકતાઓ અને fiscal prudence વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની વ્યૂહરચના સૂચવે છે.