ભારતની ક્રિટિકલ મિનરલ્સ રેસ: નવી મિશન, પણ રોકાણ ક્યાંથી? ચીન સામે મોટો પડકાર!

વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત (Strategic Imperative)

ગ્રીન એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના કારણે કોપર, લિથિયમ અને રેર અર્થ્સ (Rare Earths) જેવા ક્રિટિકલ મિનરલ્સનું મહત્વ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને અર્થતંત્ર માટે ખૂબ વધી ગયું છે. ભારત માટે, મજબૂત સપ્લાય ચેઈન સુરક્ષિત કરવી એ માત્ર આર્થિક લક્ષ્ય નથી, પરંતુ વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત છે. ખાસ કરીને જ્યારે વૈશ્વિક પ્રોસેસિંગ અને રિફાઇનિંગ ક્ષમતાઓ મોટે ભાગે ચીનમાં કેન્દ્રિત છે. ભારત પાસે કોપરના અંદાજે 163.9 મિલિયન ટન અને કોબાલ્ટ ઓરના 44.9 મિલિયન ટન જેવા વિશાળ ભંડાર છે, પરંતુ મોટા પાયે ડાઉનસ્ટ્રીમ પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાના અભાવે આ સંસાધનો મોટાભાગે અપ્રયુક્ત (untapped) પડ્યા છે.

રોકાણના મોટા અંતરને પાર કરવું (Navigating the Investment Chasm)

આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા, ભારતે જાન્યુઆરી 2025 માં લોન્ચ થયેલ નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ મિશન (NCMM) જેવા વ્યાપક નીતિગત માળખા રજૂ કર્યા છે. આ મિશન હેઠળ સાત વર્ષમાં ₹16,300 કરોડના ખર્ચનું અનુમાન છે, જેમાં પબ્લિક સેક્ટર અન્ડરટેકિંગ્સ (PSUs) તરફથી અંદાજે ₹18,000 કરોડ વધારાના ફાળો મળશે, જે કુલ ₹34,300 કરોડ થાય છે. યુનિયન બજેટ 2026-27 માં પણ આને સમર્થન મળ્યું છે, જેમાં રેર-અર્થ કોરિડોર અને ક્રિટિકલ મિનરલ પ્રોસેસિંગ માટે કેપિટલ ગુડ્સ પર આયાત ડ્યુટીમાં મુક્તિની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. જોકે, આ રોકાણનું સ્કેલ ચીનના વાર્ષિક રોકાણની સરખામણીમાં ખૂબ ઓછું છે. ઉદાહરણ તરીકે, ચીને 2024 માં એકલા ક્રિટિકલ મિનરલ્સમાં $21.44 બિલિયનનું રોકાણ કર્યું હતું. આ વિશાળ નાણાકીય અંતર ભારતની ખાનગી મૂડી આકર્ષવાની અને તેની સ્થાનિક વેલ્યુ ચેઈનને સ્પર્ધાત્મક રીતે વિકસાવવાની વ્યૂહરચનામાં એક મોટી અડચણ દર્શાવે છે.

ચીનનું અજોડ રિફાઇનિંગ પ્રભુત્વ (China's Unrivaled Refining Dominance)

ચીનનો વ્યૂહાત્મક ફાયદો માત્ર ખાણકામ (mining) માં જ નથી, પરંતુ તેની પ્રોસેસિંગ અને રિફાઇનિંગ ક્ષમતામાં પણ છે. આ દેશ વૈશ્વિક રેર અર્થ માઇનિંગના લગભગ 60% અને તેના સેપરેશન અને રિફાઇનિંગ સ્ટેજના 91% પર નિયંત્રણ ધરાવે છે. વધુમાં, ચીન ગ્રેફાઇટ (graphite) અને રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ (rare earth elements) ની રિફાઇનિંગ ક્ષમતાના 90% થી વધુ, વૈશ્વિક લિથિયમ અને કોબાલ્ટના લગભગ 60% ની પ્રોસેસિંગ કરે છે, અને કોપર તથા નિકલ રિફાઇનિંગમાં પણ નોંધપાત્ર હિસ્સો ધરાવે છે. આ પ્રભુત્વ ભારત જેવા દેશો માટે સપ્લાય ચેઈનમાં મોટી નબળાઈ ઊભી કરે છે, જે હાલમાં પ્રોસેસ્ડ ક્રિટિકલ મિનરલ્સની મોટી માત્રા આયાત કરે છે. ચીનની બહારના નવા પ્રોજેક્ટ્સ સામાન્ય રીતે 50% વધુ મોંઘા હોય છે અને ફાઇનાન્સિંગના અવરોધોનો સામનો કરે છે, જે ચીનની સ્થિતિને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

વ્યૂહાત્મક અંતર અને ભવિષ્યના માર્ગો (Strategic Gaps and Future Avenues)

આત્મનિર્ભરતા હાંસલ કરવાની ભારતની મહત્વાકાંક્ષા રોકાણ ઉપરાંતના અવરોધોનો સામનો કરે છે. વ્યાપારી રીતે સ્પર્ધાત્મક, મોટા પાયે ડાઉનસ્ટ્રીમ પ્રોસેસિંગનો લગભગ અભાવ એ એક નિર્ણાયક અંતર છે. NCMM આને શોધખોળ (exploration) ડ્રાઇવ, ખાનિજ વિદેશ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (KABIL) જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા વિદેશી સંપત્તિઓનું સંપાદન, અને ટેકનોલોજી તથા રિસાયક્લિંગ પહેલને પ્રોત્સાહન આપીને સંબોધવાનો હેતુ ધરાવે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, આર્જેન્ટિના અને ચિલી સાથે KABIL ની ભાગીદારી સપ્લાય વિવિધતા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલાં છે. વધુમાં, ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય વિશ્લેષણમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ને એકીકૃત કરવું અને સમુદાય સહ-રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવાથી પ્રોજેક્ટ વિકાસને વેગ મળી શકે છે. જોકે, ભારતના નોંધપાત્ર ખનિજ ભંડારનો અસરકારક રીતે લાભ લેવા માટે પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાના અંતરને દૂર કરવું એ મૂળભૂત પડકાર રહે છે.

જોખમો: નિષ્ક્રિય સંપત્તિઓ અને ભૌગોલિક રાજકીય જોખમ (The Bear Case: Dormant Assets and Geopolitical Risk)

ભારત માટે મુખ્ય જોખમ એ છે કે અપૂરતી પ્રોસેસિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને કારણે તેના ખનિજ ભંડાર 'નિષ્ક્રિય' (dormant) રહી શકે છે. આ નિર્ભરતા રાષ્ટ્રને ભૌગોલિક રાજકીય દબાણ (geopolitical leverage) અને સપ્લાય શોક્સ (supply shocks) નો સામનો કરાવે છે, ખાસ કરીને જ્યારે વૈશ્વિક માંગ વધી રહી છે. NCMM જેવી નીતિઓ હકારાત્મક પગલાં છે, પરંતુ તેમનું નાણાકીય આઉટલે (outlay) ચીનના સતત રોકાણ સામે ખૂબ નાનું છે, જે એક માળખાકીય ગેરલાભ બનાવે છે. ચીનની બહાર નવા ખાણકામ અને રિફાઇનિંગ પ્રોજેક્ટ્સ વિકસાવવા પણ નોંધપાત્ર રીતે વધુ ખર્ચાળ અને ધીમા છે. ખાનગી મૂડી આકર્ષવામાં અને અદ્યતન પ્રોસેસિંગ ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં નોંધપાત્ર તેજી લાવ્યા વિના, ભારત કાચા માલના સપ્લાયર તરીકે રહી જવાનું જોખમ ધરાવે છે, જે તેના ઊર્જા સંક્રમણ (energy transition) અને ઔદ્યોગિક સુરક્ષા લક્ષ્યોને અસર કરી શકે છે.