Whalesbook
ભારતમાં નકલી માલનો વેપાર હવે એક સંગઠિત ક્ષેત્ર બની ગયો છે, જે વાર્ષિક $58.7 અબજની આસપાસ પહોંચી ગયો છે. આ રકમ દેશના કુલ વેપારના 12% થી ૧૫% જેટલી થાય છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ બજાર આવનારા સમયમાં 25% ના દરે વધી શકે છે, જે ઘણા કાયદેસર વેપાર ક્ષેત્રો કરતાં વધુ ઝડપી વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
આ ગેરકાયદેસર વેપારનો મોટો હિસ્સો, એટલે કે 53% જેટલો, ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ્સ અને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા ગ્રાહકો સુધી પહોંચે છે. આનાથી તપાસ કરવી મુશ્કેલ બની જાય છે, કારણ કે આ માધ્યમો ગુમનામી અને ઝડપી ડિલિવરી પૂરી પાડે છે. નકલી વેપારીઓ ઘણીવાર કાયદેસર વસ્તુઓ કરતાં આશરે 22% સસ્તા દરે માલ વેચીને ગ્રાહકોને આકર્ષે છે, જે સ્પર્ધાને વિકૃત કરે છે.
આર્થિક રીતે જોઈએ તો, આ કારણે સરકારને વાર્ષિક લગભગ $16.2 અબજ જેટલી રકમ કરચોરીના કારણે ગુમાવવી પડે છે. આમાં GST ફ્રોડનો પણ મોટો ફાળો છે. આ માત્ર મહેસૂલી નુકસાન નથી, પરંતુ બ્રાન્ડની વિશ્વસનીયતાને પણ ઠેસ પહોંચાડે છે અને નવાણુવેશનને નિરુત્સાહિત કરે છે.
જાહેર આરોગ્ય માટે પણ આ એક મોટો ખતરો છે. ખાસ કરીને ફાર્માસ્યુટિકલ સેક્ટરમાં, નકલી દવાઓ બજારના 10% થી ૧૨% સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ નકલી દવાઓ ખોટી ડોઝિંગ અથવા નબળા ઘટકોને કારણે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. ખાદ્ય પદાર્થો, કોસ્મેટિક્સ અને ઓટો પાર્ટ્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ આવા જોખમો રહેલા છે.
નકલી વેપારીઓ સામે કાયદાકીય કાર્યવાહીમાં પણ નબળાઈઓ જોવા મળે છે. અનેક કિસ્સાઓમાં, ટ્રેડમાર્ક્સ એક્ટ, ૧૯૯૯ હેઠળ મહત્તમ ૩ વર્ષની જેલ અને ₹૨ લાખ સુધીનો દંડ અપૂરતો સાબિત થાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે મોટા પાયે આવક થતી હોય. દોષિત ઠેરવવાના કિસ્સાઓ પણ માત્ર ૫% થી ૬% જેટલા નીચા છે.
નકલી માલ બનાવનારાઓ નવી ટેકનિક અપનાવવામાં પણ માહેર છે. તેઓ ખાદ્ય તેલ, FMCG સેચેટ્સ, ઓટો પાર્ટ્સ, કોસ્મેટિક્સ, ખાતર અને દવાઓ જેવી વિવિધ શ્રેણીઓમાં નકલી વસ્તુઓ બનાવી રહ્યા છે. આધુનિક પ્રિન્ટિંગ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને પેકેજિંગ અને સિક્યોરિટી ફીચર્સની લગભગ સંપૂર્ણ નકલ કરવામાં આવે છે.
આ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે, સપ્લાય ચેઇન પર વધુ દેખરેખ, QR કોડ જેવી ટ્રેકિંગ ટેકનોલોજી, GST ડેટા એનાલિટિક્સનો ઉપયોગ અને 'ભારતીય ન્યાય સંહિતા ૨૦૨૩' જેવા નવા કાયદાઓ લાવવા જરૂરી છે, જે સંગઠિત આર્થિક ગુનાઓ માટે કડક સજાની જોગવાઈ કરે છે. ગ્રાહકોમાં જાગૃતિ અભિયાન પણ ખૂબ મહત્વનું છે.