ભારતનો CAD વધ્યો: વેપાર ખાધની ચિંતા, સર્વિસ સેક્ટર પર દબાણ
Overview
ભારતનો કરંટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ (CAD) Q3 FY26 માં ચિંતાજનક રીતે વધીને **1.3% GDP** અથવા **$13.2 બિલિયન** પર પહોંચ્યો છે. આ વધારા પાછળ મુખ્ય કારણ માલસામાન (Merchandise) ની આયાતમાં થયેલો જંગી વધારો છે, જે મજબૂત ગણાતા સર્વિસ એક્સપોર્ટ (Services Export) ની વૃદ્ધિને પણ પડકારી રહ્યું છે. આ સ્થિતિ ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વ (Foreign Exchange Reserves) પર પણ દબાણ લાવી રહી છે.
વેપાર ખાધમાં મોટો ઉછાળો: આયાતનો ફુગાવો ચિંતાનો વિષય
નાણાકીય વર્ષ 2026ના ડિસેમ્બર ક્વાર્ટરમાં ભારતનો માલસામાન વેપાર ખાધ (Merchandise Trade Deficit) વધીને $93.6 બિલિયન થયો છે, જે ગયા વર્ષના સમાન ગાળામાં $79.3 બિલિયન હતો. આ વધારો મુખ્યત્વે સોનાની આયાતમાં 349.22% અને ચાંદીની આયાતમાં 127.00% જેવા ઊંચા ઉછાળા તેમજ ઔદ્યોગિક કાચા માલની ભારે માંગને કારણે જોવા મળ્યો છે. FY26 (એપ્રિલ-જાન્યુઆરી) માટે માલસામાનની કુલ આયાત વાર્ષિક ધોરણે 7.21% વધીને $248.32 બિલિયન ની ખાધ દર્શાવે છે. આ આયાતી માંગ સ્થાનિક વપરાશ અને ઔદ્યોગિક ગતિવિધિઓને દર્શાવે છે, પરંતુ તે વેપાર ખાતાને અસર કરી રહી છે.
સર્વિસ સેક્ટર: મુખ્ય આધાર, પણ દબાણ હેઠળ
જોકે, આ આંચકાને આંશિક રીતે સરભર કરતા, સર્વિસિસ (Services) માંથી થતી ચોખ્ખી આવક (Net Services Receipts) ડિસેમ્બર ક્વાર્ટરમાં વધીને $57.5 બિલિયન રહી, જે ગયા વર્ષે $51.2 બિલિયન હતી. ભારતના બાહ્ય અર્થતંત્રનો મુખ્ય આધાર ગણાતા સર્વિસ એક્સપોર્ટમાં મજબૂત વૃદ્ધિ જોવા મળી રહી છે. FY16-FY20 દરમિયાન સરેરાશ 14% વૃદ્ધિ પછી, FY23-FY25 માં આ વૃદ્ધિ દર 8% ની આસપાસ રહ્યો છે. હાલમાં, સર્વિસિસ સેક્ટર ભારતનાં ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA) માં 50% થી વધુનો ફાળો આપે છે. તેમ છતાં, માલસામાનના વેપારમાં ઝડપથી વધી રહેલી ખાધ સૂચવે છે કે સર્વિસ એક્સપોર્ટ માટે બાહ્ય અસંતુલનને સંપૂર્ણપણે શોષી લેવું એક મોટો પડકાર બની રહ્યું છે. FY26 (એપ્રિલ-જાન્યુઆરી) માટે કુલ સર્વિસિસ વેપાર સરપ્લસ $180.58 બિલિયન રહ્યો, જ્યારે માલસામાનની ખાધ $248.32 બિલિયન નોંધાઈ.
FDI આઉટફ્લો અને રિઝર્વમાં ઘટાડો
ડિસેમ્બર ક્વાર્ટરમાં ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) માં $3.7 બિલિયન નો ચોખ્ખો આઉટફ્લો (Net Outflow) જોવા મળ્યો, જે ગયા વર્ષના $2.8 બિલિયન કરતા વધુ છે. ડિસેમ્બર 2025 માં સતત ચોથા મહિને FDI નેટ -$1.61 બિલિયન નકારાત્મક રહ્યું, જે મુખ્યત્વે ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવતા પ્રોફિટ રિપેટ્રિયેશન (Profit Repatriation) અને વિદેશી રોકાણોને કારણે થયું. આ વલણને કારણે ક્વાર્ટરમાં ભારતનાં ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વમાં $24.4 બિલિયન નો ચોખ્ખો ઘટાડો નોંધાયો. જોકે, નાણાકીય વર્ષના અંત સુધીમાં રિઝર્વ $745 બિલિયન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે અને ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં તે $725.727 બિલિયન ના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યા હતા. પરંતુ, 20 ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધીના સાપ્તાહિક ડેટા મુજબ, રિઝર્વ ઘટીને $723.60 બિલિયન થયા છે, જે બજારમાં સતત હસ્તક્ષેપ અને દબાણ દર્શાવે છે.
જોખમી પરિબળો: માળખાકીય વેપાર નબળાઈઓ અને ચલણ પર દબાણ
માલસામાનની વધતી જતી વેપાર ખાધ ભારતની અર્થવ્યવસ્થામાં કેટલીક માળખાકીય નબળાઈઓ તરફ ઈશારો કરે છે, જ્યાં સોના અને ઔદ્યોગિક ઇનપુટ્સ જેવી ચીજોની આયાત વૃદ્ધિ નિકાસ વૃદ્ધિ કરતાં વધુ ઝડપથી વધી રહી છે. મજબૂત અને ડિજિટલ આધારિત સર્વિસિસ ક્ષેત્રથી વિપરીત, માલસામાનની નિકાસમાં વૃદ્ધિ ધીમી રહી છે અને પરંપરાગત બજારોમાં માંગ નબળી પડી રહી છે. ક્રૂડ ઓઇલ જેવા મુખ્ય કોમોડિટીઝ માટે આયાત પરની નિર્ભરતા પણ વૈશ્વિક ભાવની અસ્થિરતા સામે અર્થતંત્રને ખુલ્લું પાડે છે. આ ઉપરાંત, ભારતીય રૂપિયો તાજેતરમાં નબળો પડ્યો છે અને 2 માર્ચ, 2026 ના રોજ ₹91 પ્રતિ USD થી નીચે ગયો હતો. આનું કારણ ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ વચ્ચે ડોલરની માંગમાં વધારો હોવાનું મનાય છે. ભવિષ્યમાં, 2026 માં રૂપિયો 88-91.50 ની આસપાસ સ્થિર થવાની સંભાવના છે, પરંતુ આ વેપાર સોદાઓની પ્રગતિ અને મૂડી પ્રવાહ જેવા પરિબળો પર નિર્ભર રહેશે. ઐતિહાસિક રીતે, વધતી જતી કરંટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ રૂપિયા પર દબાણ લાવી શકે છે.
ભવિષ્યનું ચિત્ર: બાહ્ય પડકારો વચ્ચે મધ્યમ વૃદ્ધિ
અર્થશાસ્ત્રીઓ ભારતના આર્થિક વૃદ્ધિ દરને મજબૂત રહેવાની ધારણા રાખે છે. IMF એ FY26 માટે 7.3% અને FY27 માટે 6.4% GDP વૃદ્ધિનો અંદાજ લગાવ્યો છે. સર્વિસિસ સેક્ટર તેની વૃદ્ધિ ચાલુ રાખશે તેવી અપેક્ષા છે, જે એકંદર આર્થિક સ્થિરતાને ટેકો આપશે. જોકે, આયાતી માંગનું સતત ઊંચું સ્તર, વૈશ્વિક કોમોડિટીના ભાવમાં સંભવિત ઉતાર-ચઢાવ અને FDI ના પ્રવાહની જરૂરિયાત CAD ની દિશા નક્કી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ પરિબળો રહેશે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) સતર્ક છે અને ચલણની અસ્થિરતાને નિયંત્રિત કરવા અને બાહ્ય સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે તેના વિશાળ ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વનો ઉપયોગ કરી રહી છે. તેમ છતાં, ચાલુ હસ્તક્ષેપો બજારમાં સતત રહેલા દબાણને દર્શાવે છે.
