ભારતનો CAD વધ્યો: વેપાર ખાધમાં તેજી, પણ સેવા ક્ષેત્રે સંભાળી બાજી

વેપારની મંદી વચ્ચે સેવા ક્ષેત્રની મજબૂતી

નાણાકીય વર્ષ 2026 (FY26) ના ત્રીજા ક્વાર્ટરમાં (Q3FY26) India's external sector પર દબાણ વધ્યું છે. Current Account Deficit (CAD) પાછલા વર્ષના $11.3 બિલિયનની સરખામણીમાં વધીને $13.2 બિલિયન થયો છે. આ વધારાને કારણે GDPમાં તેનો હિસ્સો 1.1% થી વધીને 1.3% થયો છે. આ વધારા પાછળનું મુખ્ય કારણ merchandise trade deficit માં થયેલો મોટો વધારો છે, જે પાછલા વર્ષના $79.3 બિલિયનની સામે વધીને $93.6 બિલિયન થયો. આ સાથે, Foreign Direct Investment (FDI) માં પણ $3.7 બિલિયનનો ચોખ્ખો ઘટાડો (outflow) જોવા મળ્યો, જે પાછલા વર્ષ કરતાં વધુ છે.

પરંતુ, અર્થતંત્રના સેવા ક્ષેત્ર (services exports) એ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. સેવાઓની નિકાસ $51.2 બિલિયન થી વધીને $57.5 બિલિયન થઈ, ખાસ કરીને ભારતીય IT અને બિઝનેસ સેવાઓની મજબૂત માંગને કારણે. આ ઉપરાંત, વિદેશમાં કામ કરતા ભારતીયો દ્વારા મોકલાયેલ નાણાં (personal remittances) પણ $36.9 બિલિયન સુધી પહોંચ્યા, જેણે ચાલુ ખાતાને સારો ટેકો આપ્યો.

વિશ્લેષણ: તેલના ભાવ અને વેપાર નીતિઓ

વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓની વાત કરીએ તો, પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક રાજકીય તણાવને કારણે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં આવેલો ઉછાળો ભારત માટે ચિંતાનો વિષય છે. વિશ્લેષકોના મતે, ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં દર $10 પ્રતિ બેરલનો વધારો ભારતની CAD ને GDP ના લગભગ 0.4% થી 0.5% સુધી વધારી શકે છે, જે આયાત ખર્ચમાં અબજો ડોલરનો વધારો કરી શકે છે. ભારત તેની 85% થી વધુ ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂરી કરે છે, તેથી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) જેવા મહત્વપૂર્ણ માર્ગો પર કોઈપણ વિક્ષેપ ભારતની ઊર્જા આયાત માટે મોટો ખતરો છે.

આ ઉપરાંત, અમેરિકા જેવી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓની વેપાર નીતિઓ, ખાસ કરીને ટેક્સ (tariffs) અંગેની, ભારતીય નિકાસો, જેમ કે ટેક્સટાઇલ અને એન્જિનિયરિંગ ગુડ્સ પર અસર કરી રહી છે. ડિસેમ્બર 2025 માં સમાપ્ત થતા FY26 ના પ્રથમ નવ મહિનામાં, ભારતનો કુલ વેપાર ખાધ $30.1 બિલિયન રહ્યો, જે પાછલા વર્ષના $36.6 બિલિયન કરતાં ઓછો છે, જે આંશિક રીતે સેવા ક્ષેત્રના મજબૂત સરપ્લસને કારણે છે.

ICRA જેવા રેટિંગ એજન્સીઓ FY26 માટે CAD ને GDP ના 0.6% થી 0.7% ની વચ્ચે રહેવાની ધારણા રાખે છે, જ્યારે અન્ય અહેવાલો ટેક્સના દબાણને કારણે 1.7% સુધીના વધારાની શક્યતા દર્શાવે છે.

ભારત પાસે રહેલો 11 મહિનાથી વધુના આયાતને આવરી લે તેટલો વિદેશી હૂંડિયામણનો ભંડાર (foreign exchange reserves) અને બાહ્ય દેવાના 95%ને પહોંચી વળવાની ક્ષમતા, બાહ્ય આંચકા સામે એક મજબૂત રક્ષણાત્મક કવચ પૂરું પાડે છે. જોકે, Foreign Portfolio Investors (FPI) દ્વારા થતી મૂડીના પ્રવાહમાં અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે, અને માર્ચ 2026 સુધીમાં ભારતીય રૂપિયો ડોલર સામે 91.55 ની આસપાસ નબળો પડતો જોવા મળ્યો છે, જે વધુ નબળા પડવાની શક્યતા છે.

આગામી નાણાકીય વર્ષ 2027 (FY27) માટે, ભારતના GDP વૃદ્ધિ દર 7% થી 7.5% ની વચ્ચે રહેવાનો અંદાજ છે, અને ફુગાવો લગભગ 4% ની આસપાસ સ્થિર રહેવાની ધારણા છે.

ભૌગોલિક રાજકીય જોખમો અને મૂડી પ્રવાહ

પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષો માત્ર તેલના ભાવ જ નહીં, પરંતુ શિપિંગ માર્ગોમાં વિક્ષેપ અને ફ્રેઇટ (freight) તથા વીમા ખર્ચમાં વધારો કરીને આયાત-નિકાસને અસર કરી શકે છે. આનાથી CAD વધશે અને રૂપિયા પર વધુ દબાણ આવી શકે છે, જે FPIs ને વધુ મૂડી ઉપાડવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી શકે છે.

ભારતનો capital account પહેલેથી જ FPIs દ્વારા મૂડી ઉપાડ અને ઘટતા ચોખ્ખા FDI ને કારણે દબાણ હેઠળ છે. ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા વિદેશમાં રોકાણ અને ઇક્વિટીના વળતર (equity repatriations) જેવા કારણો પણ જવાબદાર છે. FY26 ની શરૂઆતમાં FDI માં સુધારો થયો હોવા છતાં, વિદેશી રોકાણકારો હાલમાં બજારના ઊંચા મૂલ્યાંકન (domestic market valuations) અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતાને ધ્યાનમાં રાખીને સાવચેત વલણ અપનાવી રહ્યા છે.

રેમિટન્સ પરની નિર્ભરતા પણ એક સંવેદનશીલતા છે, જો વૈશ્વિક આર્થિક મંદીને કારણે વિદેશમાં કામ કરતા ભારતીયોની સ્થિતિ ખરાબ થાય તો.

ભવિષ્યનું ચિત્ર: બાહ્ય પડકારોનો સામનો

આગળ જોતાં, ICRA Q4 FY26 માટે CAD -$1.0 બિલિયન થી +$1.0 બિલિયન ની રેન્જમાં રહેવાની અને મોસમી સુધારો થવાની અપેક્ષા રાખે છે. સમગ્ર નાણાકીય વર્ષ FY26 માટે CAD 0.6-0.7% અને FY27 માં લગભગ 1% રહેવાનો અંદાજ છે, જોકે જોખમો ઉપર તરફી છે.

આર્થિક સર્વેક્ષણ (Economic Survey) FY27 માટે 6.8% થી 7.5% નો મજબૂત GDP વૃદ્ધિ દર દર્શાવે છે. જોકે, ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ, ઊર્જાના ભાવમાં વધઘટ અને સંભવિત વૈશ્વિક વેપાર અવરોધો આ અનુમાનો માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે. ભારતીય સેવા ક્ષેત્રની સ્થિતિસ્થાપકતા અને મજબૂત વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર મુખ્ય રાહત આપનારા પરિબળો છે, પરંતુ બાહ્ય વાતાવરણ પર સતર્ક નજર રાખવી જરૂરી છે.