Whalesbook
બજેટરી ફેરફારો અને તેના પડઘા
સરકારે આગામી નાણાકીય વર્ષ (FY27) માટે ખાતર સબસિડી પેટે કુલ ₹1.70 લાખ કરોડ ની ફાળવણી કરી છે. આ આંકડો નાણાકીય વર્ષ 2025-26 (FY26) માટેના સુધારેલા અંદાજ ₹1.86 લાખ કરોડ કરતાં નોંધપાત્ર ઘટાડો દર્શાવે છે. આ ઘટાડો મુખ્યત્વે આયાતી યુરિયા અને ફોસ્ફેટિક-પોટાશ (P&K) ખાતરો પરની ફાળવણીમાં કરવામાં આવ્યો છે, જ્યાં આયાતી યુરિયા માટે ₹19,973 કરોડ અને P&K ખાતરો માટે ₹5,000 કરોડ ઘટાડવામાં આવ્યા છે.
ઘરેલું ઉત્પાદન અને બજાર પર અસર
આ ફેરફારોનો હેતુ ભારતની વધતી ઘરેલું યુરિયા ઉત્પાદન ક્ષમતાનો લાભ લેવાનો છે. 2023-24 માં ઘરેલું યુરિયા ઉત્પાદન 314 લાખ મેટ્રિક ટન થી વધી ગયું છે, જેના કારણે દેશ લગભગ 87% સુધી ખાતરોમાં આત્મનિર્ભર બન્યો છે. આ નીતિગત ફેરફાર બાદ 1 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ બજારમાં મિશ્ર પ્રતિક્રિયા જોવા મળી હતી. Coromandel International ના શેરમાં થોડો ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો, જ્યારે Deepak Fertilisers ના શેરમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો.
ખેતીમાં અસંતુલન અને સુધારાના સૂચનો
ભારતીય ખેતીમાં ખાતરોનો અસંતુલિત ઉપયોગ એક લાંબા સમયથી પડકાર રહ્યો છે. નાઇટ્રોજન-ફોસ્ફરસ-પોટેશિયમ (N:P:K) નો ગુણોત્તર 2023-24 માં 10.9:4.1:1 ની આસપાસ રહ્યો છે, જે કૃષિની જરૂરિયાત મુજબના 4:2:1 ના આદર્શ ગુણોત્તરથી ઘણો દૂર છે. આ અસંતુલનનું એક મુખ્ય કારણ 2018 થી યુરિયાના ભાવ ₹242 પ્રતિ 45-kg બેગ પર સ્થિર રહેવું છે. આના કારણે જમીનનો બગાડ અને પાકના ઉત્પાદનમાં સ્થિરતા જેવી સમસ્યાઓ સર્જાઈ છે. આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 માં આ મુદ્દા પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો અને યુરિયાના ભાવમાં 'મધ્યમ વધારો' કરવાની સાથે સાથે ખેડૂતોને પ્રતિ-એકર સીધી આવક ટ્રાન્સફર (Direct Income Transfer) ની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
ઉદ્યોગની માંગ અને ભવિષ્યનો માર્ગ
ખાતર ઉદ્યોગમાં મુખ્ય કંપનીઓના valuations પણ અલગ અલગ છે. National Fertilizers નો P/E રેશિયો 47.24x છે, જ્યારે Coromandel International 32.55x અને Chambal Fertilisers 9.27x પર ટ્રેડ કરી રહ્યા છે. ખાતર એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા (FAI) પણ કાચા માલ પર કસ્ટમ ડ્યુટીના તર્કસંગતકરણ, યુરિયાને ન્યુટ્રિયન્ટ-બેઝ્ડ સબસિડી (NBS) ફ્રેમવર્ક હેઠળ લાવવા અને સબસિડી ચૂકવણી માટે ડિજિટલ ઈ-બિલ સિસ્ટમ લાગુ કરવા જેવા પગલાંની હિમાયત કરી રહ્યું છે.
આ પ્રસ્તાવિત સુધારાઓ જો લાગુ કરવામાં આવે, તો ખાતરના ભાવો વધુ બજાર-આધારિત બનશે અને ખેડૂતોને લક્ષ્યાંકિત સીધા લાભો મળશે. આનાથી ખેડૂતોના વર્તનમાં સુધારો, ખાતરોનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ અને સરકાર પર સબસિડીનો બોજ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. આ પરિવર્તનની સફળતા તેના અમલીકરણ, સીધા ટ્રાન્સફરમાં સંભવિત પડકારોને પહોંચી વળવા અને કૃષિ ક્ષેત્રની એકંદર ઉત્પાદકતા અને ખાદ્ય સુરક્ષા જાળવવા પર નિર્ભર રહેશે.