ભારતીય બોન્ડ માર્કેટ: વિકાસના લક્ષ્યાંકો સામે સ્ટ્રક્ચરલ ખામીઓનો મોટો પડકાર!

SEBI ના ચેરમેન તુહિન કાંતા પાંડેએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે દેશના વિકાસ માટે હવે બેંક ક્રેડિટ (Bank Credit) પર નિર્ભરતા ઓછી કરવી પડશે અને કોર્પોરેટ બોન્ડ માર્કેટ (Corporate Bond Market) ને આર્થિક વૃદ્ધિનું મુખ્ય પ્રેરક બળ બનાવવું પડશે. ખાસ કરીને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ગ્રીન એનર્જી, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને સર્વિસ સેક્ટરને ધિરાણ પૂરું પાડવા માટે આ ખૂબ જ જરૂરી છે.

ભારતનો GDP ગ્રોથ રેટ છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી સરેરાશ 7.8% ની આસપાસ રહ્યો છે અને FY26 માટે પણ 7.4% રહેવાનો અંદાજ છે. તેમ છતાં, આપણું કોર્પોરેટ બોન્ડ માર્કેટ GDPના માત્ર 16% જેટલું જ છે. આ આંકડો દક્ષિણ કોરિયા (જે 79% છે), મલેશિયા (54%) અને ચીન (38%) જેવા દેશોની સરખામણીમાં ઘણો ઓછો છે. આ માળખાકીય ખામી દેશના મહત્વાકાંક્ષી આર્થિક લક્ષ્યાંકો, જેમ કે 2047 સુધીમાં USD 30 ટ્રિલિયનની ઇકોનોમી બનવાના લક્ષ્યને હાંસલ કરવામાં અવરોધક બની રહી છે.

છેલ્લા નાણાકીય વર્ષ FY25 માં કંપનીઓએ બોન્ડ દ્વારા લગભગ ₹10 લાખ કરોડ એકત્રિત કર્યા છે, જે એક રેકોર્ડ છે. છેલ્લા દાયકામાં, આઉટસ્ટેન્ડિંગ કોર્પોરેટ બોન્ડ્સમાં લગભગ 12% CAGR (Compound Annual Growth Rate) નો વધારો જોવા મળ્યો છે, અને ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં આ આંકડો લગભગ ₹58 લાખ કરોડ (અથવા FY25માં ₹53.6 ટ્રિલિયન) સુધી પહોંચી ગયો છે. આમ છતાં, આ વોલ્યુમ બેંક ક્રેડિટના લગભગ 60% જેટલું જ છે.

સમસ્યા એ છે કે બોન્ડ માર્કેટનો ઉપયોગ ફક્ત મોટી અને ઉચ્ચ-રેટેડ કંપનીઓ (Highly-rated corporates) દ્વારા જ કરવામાં આવે છે. 5600 થી વધુ લિસ્ટેડ ઇક્વિટી કંપનીઓમાંથી માત્ર 770 કંપનીઓએ જ ડેટ (Debt) દ્વારા ફંડિંગ કર્યું છે, અને તેમાંથી પણ માત્ર 272 કંપનીઓએ એક કરતાં વધુ વખત બોન્ડ ઇશ્યૂ કર્યા છે. આના કારણે નાની અને મધ્યમ કદની કંપનીઓ માટે ફંડિંગ મેળવવું મુશ્કેલ બને છે અને તેઓ મોટે ભાગે બેંક લોન પર નિર્ભર રહે છે, જેનો વૃદ્ધિ દર FY25 માં માત્ર 6.9% રહ્યો.

આ માર્કેટના વિકાસમાં અનેક ઊંડાણપૂર્વકની સમસ્યાઓ છે. રોકાણકારોમાં કોર્પોરેટ બોન્ડ્સ વિશે જાગૃતિ ઘણી ઓછી છે. માત્ર 10% લોકો જ તેને રોકાણના વિકલ્પ તરીકે જાણે છે, જ્યારે ક્રિપ્ટોકરન્સી (Cryptocurrency) વિશે 15% લોકો જાણે છે. આના કારણે માંગ મર્યાદિત રહે છે. ઉપરાંત, ઇન્સ્ટિટ્યુશનલ રોકાણકારો (Institutional Investors) જેમ કે પેન્શન ફંડ્સ (Pension Funds) ઘણીવાર સલામત અને ઉચ્ચ-રેટેડ રોકાણો પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. સેકન્ડરી માર્કેટમાં લિક્વિડિટી (Secondary Market Liquidity) પણ એક મોટી સમસ્યા છે. 90% થી વધુ ઇશ્યુઅન્સ પ્રાઇવેટ પ્લેસમેન્ટ (Private Placements) દ્વારા થાય છે, જેના કારણે ભાવની પારદર્શિતા (Price Discovery) ઓછી રહે છે અને સામાન્ય રોકાણકારો માટે બોન્ડ ખરીદવા-વેચવા મુશ્કેલ બને છે. મોટાભાગના ઇશ્યુઅન્સ AAA અથવા AA રેટિંગવાળા હોય છે, જે યુએસ માર્કેટથી તદ્દન વિપરીત છે, જ્યાં AAA રેટિંગવાળા ઇશ્યુઅન્સ 5% થી પણ ઓછા હોય છે.

SEBI એ બોન્ડ માર્કેટને ફંડિંગનું મુખ્ય સાધન બનાવવાની પહેલ કરીને બજાર-આધારિત ધિરાણ તરફ સંકેત આપ્યો છે. આ 'વિકસિત ભારત 2047' જેવા લાંબા ગાળાના લક્ષ્યો સાથે સુસંગત છે. નિયમનકારી સંકલન (Regulatory Coordination) અને ડેટ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ (Debt Instruments) પર ટેક્સ (Tax) ને સુવ્યવસ્થિત કરવા જેવા સુધારાઓથી આ પ્રક્રિયાને વેગ મળી શકે છે. આ પગલાંની સફળતા જ નક્કી કરશે કે ભારત તેની વિકાસ યાત્રાને ભંડોળ પૂરું પાડવા, બેંકો પરનું ભારણ ઘટાડવા અને કંપનીઓ માટે ધિરાણનો ખર્ચ ઓછો કરવા માટે બોન્ડ માર્કેટનો કેટલો ઉપયોગ કરી શકે છે.