ભારતની ખેતી નીતિમાં પાકના ઉત્પાદન પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવતા પર્યાવરણને વાર્ષિક અંદાજે **$1.3 ટ્રિલિયન** જેટલું મોટું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. FY27 ના બજેટમાં **₹1.71 લાખ કરોડની** ફર્ટિલાઈઝર સબસિડી હોવા છતાં, PM-PRANAM જેવી સ્કીમમાં વહીવટી અવરોધોને કારણે ગ્રીન ફાર્મિંગ તરફનું સંક્રમણ ધીમું પડ્યું છે.
ભારતીય કૃષિ ક્ષેત્રમાં ટૂંકા ગાળાના ઉત્પાદન અને લાંબા ગાળાના સંસાધનોના સ્વાસ્થ્ય વચ્ચે મોટી ખાઈ જોવા મળી રહી છે. ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઈઝેશનના ડેટા મુજબ, ભૂગર્ભ જળનો ઘટાડો, જમીનનું ધોવાણ અને જૈવવિવિધતાની ખોટ જેવા પર્યાવરણીય ખર્ચનો આંકડો $1.3 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચી ગયો છે. હાલની માર્કેટ સિસ્ટમમાં કુદરતી સંસાધનો દ્વારા મળતી સેવાઓનું કોઈ મૂલ્ય આંકવામાં આવતું નથી.
સબસિડી અને રાજકોષીય દબાણ
સરકારનું ધ્યાન હાલમાં ફૂડ સિક્યુરિટી પર છે, જેના કારણે ₹1.71 લાખ કરોડની ફર્ટિલાઈઝર સબસિડી સીધી રીતે કેમિકલ આધારિત ખેતીને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. જોકે PM-PRANAM જેવી યોજનાઓ ટકાઉ ખેતી માટે બનાવવામાં આવી છે, પરંતુ ફંડ રિલીઝ કરવામાં આવતા વિલંબ અને જટિલ પ્રક્રિયાઓ તેને નિષ્ફળ બનાવી રહી છે.
કાર્બન માર્કેટની મર્યાદાઓ
કાર્બન ક્રેડિટ્સ વિશે ઘણી ચર્ચાઓ થાય છે, પરંતુ પંજાબ અને હરિયાણા જેવા રાજ્યોના અનુભવો બતાવે છે કે નાના ખેડૂતો માટે તે અત્યંત જટિલ છે. વેરિફિકેશનની લાંબી પ્રક્રિયાને લીધે ખેડૂતોને તાત્કાલિક આવક મળતી નથી, જે તેમના માટે જોખમી છે. ICRIER અને ICAR ના રિપોર્ટ્સ મુજબ, માત્ર કાર્બન ક્રેડિટ દ્વારા ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવી હાલ મુશ્કેલ છે.
ડાયરેક્ટ ઇન્સેન્ટિવ તરફ આગળ વધવું
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હવે સમય આવી ગયો છે કે ખેડૂતોને પર-ટન વેરિફિકેશનને બદલે પર-હેક્ટર સીધા લાભ આપવામાં આવે. આંધ્રપ્રદેશનું 'કમ્યુનિટી મેનેજ્ડ નેચરલ ફાર્મિંગ' મોડલ સાબિત કરે છે કે જો ઇનપુટ ખર્ચ ઘટે અને આર્થિક પ્રોત્સાહન મળે, તો ખેડૂતો ચોક્કસપણે ટકાઉ ખેતી અપનાવશે. સરકાર હવે આવી સીધી પેમેન્ટ સિસ્ટમ તરફ કેવી રીતે આગળ વધે છે, તે જોવું મહત્વનું રહેશે.