ભારતમાં ઝડપથી અપનાવવામાં આવી રહેલી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ટેકનોલોજી દેશમાં જેન્ડર અસમાનતા વધારી શકે છે. જો આ માળખાગત પૂર્વગ્રહો દૂર કરવામાં નહીં આવે, તો મહિલાઓ ઉચ્ચ કક્ષાની ભૂમિકાઓથી વંચિત રહી શકે છે અને પક્ષપાતી હાયરિંગ સિસ્ટમનો ભોગ બની શકે છે.
ભારત જ્યારે ગ્લોબલ AI હબ બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે આ પરિવર્તન વર્કફોર્સમાં જેન્ડર ગેપને વધુ પહોળો કરી શકે છે. હાલમાં એક એવી સ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે જેમાં મહિલાઓ મુખ્યત્વે ડેટા એન્યુટેશન જેવા ઓછો પગાર ધરાવતા કાર્યોમાં ફસાઈ રહી છે, જ્યારે હાઈ-ગ્રોથ AI ડેવલપમેન્ટ અને ટેકનિકલ લીડરશિપમાં પુરુષોનું વર્ચસ્વ જોવા મળી રહ્યું છે.
આર્થિક જોખમ અને STEM શિક્ષણ
World Economic Forum ના 2026 ના ગ્લોબલ જેન્ડર ગેપ ઇન્ડેક્સ મુજબ ભારત 131 મા ક્રમે છે. સૌથી ચિંતાની વાત એ છે કે STEM ક્ષેત્રમાં મહિલા ગ્રેજ્યુએટ્સની સંખ્યા 43% હોવા છતાં, તેમને ઉચ્ચ પગારવાળી નોકરીઓમાં સ્થાન મળવાનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું છે.
સ્ટ્રક્ચરલ બેરિયર્સ અને ટાઈમ પોવર્ટી
મહિલાઓ સામે માત્ર કૌશલ્યનો જ નહીં, પરંતુ 'ટાઈમ પોવર્ટી'નો મોટો પડકાર છે. ઘરકામ અને પરિવારની જવાબદારીઓને કારણે તેઓ પ્રોફેશનલ અપસ્કિલિંગ માટે પૂરતો સમય ફાળવી શકતી નથી. પરિણામે, એક 'કેપેબિલિટી ગેપ' ઉભો થાય છે, જે તેમને બદલાતા ટેકનિકલ માર્કેટમાં પાછળ રાખે છે.
અલ્ગોરિધમિક પૂર્વગ્રહ (Algorithmic Bias)
કોર્પોરેટ જગતમાં હવે AI નો ઉપયોગ રિક્રૂટમેન્ટ અને પર્ફોર્મન્સ મેનેજમેન્ટ માટે થાય છે. સંશોધનો દર્શાવે છે કે 133 માંથી 44% AI સિસ્ટમ્સમાં જેન્ડર પૂર્વગ્રહ જોવા મળ્યો છે. જો કંપનીઓ તેમના AI ટૂલ્સનું યોગ્ય પરીક્ષણ નહીં કરે, તો તેમને રેગ્યુલેટરી મુશ્કેલીઓ અને પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જ્યારે BRSR (Business Responsibility and Sustainability Reports) હેઠળ કંપનીઓની વધુ કડક તપાસ કરવામાં આવે છે.
ભવિષ્યની રાહ
ભારતમાં ઘણી લિસ્ટેડ કંપનીઓમાં મહિલાઓની ભાગીદારી છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી 18% ની આસપાસ સ્થિર છે. IndiaAI Mission અને સ્ટોક એક્સચેન્જોના પ્રયાસો છતાં પ્રગતિ ધીમી છે. રોકાણકારો માટે હવે એ જોવું મહત્વનું રહેશે કે કંપનીઓ માત્ર આંકડા બતાવવાને બદલે AI ના ઉપયોગમાં કેટલી નૈતિકતા જાળવે છે.