Whalesbook
રાજદૂત ક્વાત્રાની આ ટિપ્પણીઓ ભારતની આર્થિક ગતિવિધિઓ અને વૈશ્વિક નીતિગત ફેરફારો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે ભારત ઘરેલું સુધારા અને વપરાશકર્તા ખર્ચને કારણે મજબૂત આર્થિક વૃદ્ધિ જાળવી રહ્યું છે, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મુક્ત વૈશ્વિકીકરણથી દૂર જવાનો ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે. આ સ્થિતિ, રાજ્યના હસ્તક્ષેપ અને 'પ્રોટેક્શનિઝમ' નીતિઓના પુનરાગમનના યુગમાં, ભારતના વૃદ્ધિ મોડેલની સ્થિરતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે 'પ્રોટેક્શનિઝમ' નો ઉદય
વૈશ્વિક સ્તરે 'કંટ્રોલ રિજીમ' (Control Regimes) તરફ સ્પષ્ટ વલણ જોવા મળી રહ્યું છે. ભૂ-રાજકીય વિભાજન, તીવ્ર ટેકનોલોજી સ્પર્ધા અને સપ્લાય ચેઇન સુરક્ષા પરના ભારને કારણે આ સ્થિતિ સર્જાઈ છે. અમેરિકા, યુરોપિયન યુનિયન અને ચીન જેવા દેશો સક્રિયપણે ઔદ્યોગિક નીતિઓનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, જેમાં મોટી સબસિડી (Subsidies), રોકાણ પ્રોત્સાહનો (Investment Incentives), તેમજ કડક નિકાસ નિયંત્રણો (Export Controls) અને સ્થાનિક ઉત્પાદનની માંગનો સમાવેશ થાય છે. આ દાયકાઓથી બજાર-મૈત્રીપૂર્ણ નીતિઓથી દૂર જવાનો સંકેત આપે છે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા (National Security), સ્થિતિસ્થાપકતા (Resilience) અને વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા (Strategic Independence) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ વ્યૂહાત્મક ફેરફાર વધુ અનિશ્ચિત વૈશ્વિક વેપાર વાતાવરણ બનાવી શકે છે, જેનાથી વેપાર વિવાદો (Trade Disputes), તૂટેલી સપ્લાય ચેઇન્સ (Broken Supply Chains) અને ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે.
ભારતના મજબૂત વૃદ્ધિના ચાલકબળો
ભારત વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં મજબૂત પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે, સતત 7% થી વધુ GDP વૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી રહ્યું છે. તાજેતરના આંકડા 7.4% અને કેટલાક ક્વાર્ટરમાં 7.8% સુધીની વૃદ્ધિ દર્શાવે છે, જે તેને વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનાવે છે. આ વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે ઘરેલું વપરાશ (Consumer Spending), નોંધપાત્ર રોકાણ (Investment) અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં પ્રગતિ દ્વારા સંચાલિત છે. રાજદૂત ક્વાત્રાએ શાસનમાં સુધારા, નાણાકીય સુલભતામાં વધારો અને ઊર્જા-ખાદ્ય જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં સંકલિત અભિગમને આ વૃદ્ધિનો આધાર ગણાવ્યો. આ ઉપરાંત, ભૌતિક અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં થયેલું ભારે રોકાણ પણ આર્થિક પ્રવૃત્તિને વેગ આપી રહ્યું છે. જોકે, કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે વૃદ્ધિ તેના ટોચના સ્તરોથી થોડી ધીમી પડી છે. અર્થતંત્રની સેવાઓ (Services) અને ઓછી ઉત્પાદકતા ધરાવતી કૃષિ (Agriculture) પર નિર્ભરતા, તેમજ પ્રમાણમાં નાના ઉત્પાદન ક્ષેત્ર (Manufacturing Sector), સતત પડકારો ઊભા કરે છે. અર્થતંત્રના ઓવરહિટિંગ (Overheating Economy) અને કુશળ કામદારોની અછત (Skilled Workers Shortage) અંગેની ચિંતાઓ પણ યથાવત છે.
ભારત વૈશ્વિક 'પ્રોટેક્શનિઝમ' ને કેવી રીતે નેવિગેટ કરશે?
વૈશ્વિક સ્તરે સરકારી-નેતૃત્વ હેઠળની ઔદ્યોગિક નીતિઓ અને 'પ્રોટેક્શનિઝમ' તરફનું વલણ ભારત માટે એક જટિલ વ્યૂહાત્મક પડકાર ઊભો કરે છે. ભલે ભારતીય ઘરેલું વપરાશની મજબૂત માંગ સીધા વેપાર આંચકાઓથી થોડું રક્ષણ પૂરું પાડે છે, પરંતુ વૈશ્વિક 'પ્રોટેક્શનિઝમ' ના વધતા જતા વલણોથી તે સંપૂર્ણપણે અસુરક્ષિત નથી. 'આત્મનિર્ભર ભારત' (Atmanirbhar Bharat) જેવી પહેલો દેશની વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા (Strategic Independence) માટેના પ્રયાસો દર્શાવે છે. જોકે, અન્યત્ર વધી રહેલું 'પ્રોટેક્શનિઝમ' નિકાસની તકો (Export Opportunities) અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં એકીકરણ (Value Chain Integration) ને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ભારત માટે પડકાર એ છે કે તે તેની વૃદ્ધિની ગતિ જાળવી રાખે અને સાથે સાથે એવા વૈશ્વિક મંચ પર નેવિગેટ કરે જ્યાં વ્યૂહાત્મક લક્ષ્યો મુક્ત વેપારના સિદ્ધાંતો કરતાં વધુ મહત્વ ધરાવે છે. ભારતે આર્થિક આત્મનિર્ભરતા (Economic Self-Sufficiency) અને ઔદ્યોગિક વિકાસ (Industrial Development) ના તેના લક્ષ્યોને ખુલ્લા બજારની પહોંચ (Open Market Access) અને સતત, ઉચ્ચ વૃદ્ધિ માટે જરૂરી વિદેશી રોકાણ (Foreign Investment) સાથે સંતુલિત કરવાની જરૂર છે.
ભારતના વૃદ્ધિના દૃષ્ટિકોણ માટેના જોખમો
વર્તમાન વૈશ્વિક 'કંટ્રોલ રિજીમ' અને ઔદ્યોગિક નીતિઓનો ટ્રેન્ડ ભારતના વિકાસના દૃષ્ટિકોણ માટે નોંધપાત્ર જોખમો ઊભા કરે છે. વૈશ્વિક સ્તરે 'પ્રોટેક્શનિઝમ'ના વધારાથી સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપ પડી શકે છે, વિદેશી રોકાણને નિરુત્સાહિત કરી શકાય છે અને વેપાર પ્રતિશોધ (Trade Retaliation) થઈ શકે છે, જે નિકાસ અને આર્થિક એકીકરણને મર્યાદિત કરી શકે છે. ભલે ભારતની વપરાશ-આધારિત વૃદ્ધિ સ્થિતિસ્થાપક હોય, પરંતુ ઉત્પાદન અને સેવાઓમાં તેની વધતી નિર્ભરતા ભવિષ્યમાં નુકસાન પામી શકે છે જો વૈશ્વિક બજારો વધુ પ્રતિબંધિત બને. વધુમાં, આ નીતિઓને ચલાવતા ભૂ-રાજકીય વિભાજનો (Geopolitical Divisions) અનિશ્ચિતતા વધારે છે, જે કોમોડિટીના ભાવ અને રોકાણ પ્રવાહને અસર કરે છે. ભારતની પોતાની નીતિઓ જો વધુ પડતી 'પ્રોટેક્શનિસ્ટ' જણાય તો તે પણ ચકાસણી અથવા વેપાર ભાગીદારો તરફથી પ્રતિશોધને આમંત્રણ આપી શકે છે, જેનાથી વેપાર વિવાદો શરૂ થઈ શકે છે. ભારતના ઝડપી વિકાસની સ્થિરતા આ બદલાતા, ઓછા અનુમાનિત વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થાને અનુકૂલિત થવાની તેની ક્ષમતા પર આધાર રાખે છે.
ભવિષ્યની વૃદ્ધિનું નેવિગેશન
ભારત એક મુખ્ય વૈશ્વિક અર્થતંત્ર બનવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યું છે ત્યારે, તેની નીતિઓ વ્યૂહાત્મક હસ્તક્ષેપ અને 'પ્રોટેક્શનિઝમ' તરફના વૈશ્વિક વલણ દ્વારા પરીક્ષણ કરવામાં આવશે. વિશ્લેષકો માને છે કે ભલે ભારતમાં મજબૂત ઘરેલું ચાલકબળો હોય, પરંતુ તેની સતત '7% પ્લસ GDP વૃદ્ધિ' માટે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને ભૂ-રાજકીય ફેરફારોનું સાવચેતીપૂર્વક સંચાલન જરૂરી રહેશે. ભારતીય ક્ષમતા નિર્માણ (Domestic Capacity Building), વિવિધ રોકાણ આકર્ષિત કરવા (Attract Varied Investment) અને તેની ઔદ્યોગિક વ્યૂહરચનાને સમાયોજિત કરવાની ક્ષમતા (Adjust Its Industrial Strategy) આ નવા વૈશ્વિક આર્થિક વાતાવરણમાં તેની સફળતા માટે ચાવીરૂપ બનશે. આગાહીઓ સતત વૃદ્ધિ સૂચવે છે, પરંતુ તેની ગતિ અને સ્થિરતા બાહ્ય નીતિઓ અને ભારતના પોતાના વ્યૂહાત્મક પગલાં પર મોટા પ્રમાણમાં નિર્ભર રહેશે.