Whalesbook
વિકાસનો પડકાર અને રોકાણની જરૂરિયાત
ભારતનું વર્ષ 2047 સુધીમાં 'વિકસિત ભારત' બનવાનું સ્વપ્ન આગામી બે દાયકા સુધી સરેરાશ 7.8% ના GDP ગ્રોથ રેટ પર નિર્ભર છે. આ લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવા માટે કુલ રોકાણને GDPના વર્તમાન 33.5% થી વધારીને 2035 સુધીમાં 40% સુધી લઈ જવું પડશે. જોકે, IMF (International Monetary Fund) એ 2026 માટે ભારતનો વાસ્તવિક GDP ગ્રોથ 6.4% રહેવાનો અંદાજ મૂક્યો છે, જે આકાંક્ષાઓને પહોંચી વળવા માટે અપૂરતો છે.
રોકાણકારોના વિશ્વાસ પર સંસ્થાકીય દબાણ
આર્થિક સુધારાની અસર અને ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) માટે ભારતની આકર્ષકતા ગંભીર સંસ્થાકીય પડકારો સામે પ્રશ્નાર્થમાં છે. વ્યવસાય શરૂ કરવાની સરળતામાં સુધારો થયો હોવા છતાં, નબળી સંસ્થાકીય રચના અન્ય સુધારાઓની અસરને ઘટાડી શકે છે. એક મુખ્ય અવરોધ કરાર અમલ (Contract Enforcement) માં ગંભીર અક્ષમતા છે. આ મામલે ભારત 190 દેશોમાં 163મા ક્રમે છે, જ્યાં વિવાદોના નિરાકરણમાં સરેરાશ 1,445 દિવસ લાગે છે. આ વિલંબ અને સંબંધિત ખર્ચ, ઓછી ન્યાયિક કાર્યક્ષમતા (Judicial Efficiency) અને 143 દેશોમાં 86મા ક્રમે રહેલા Rule of Law Index ને કારણે રોકાણકારો માટે સિસ્ટમિક જોખમ ઊભું થાય છે. આ ઉપરાંત, 'કોલોનિયલ' અને ધીમી ગણાતી નોકરશાહી (Bureaucracy) વૈશ્વિક કાર્યક્ષમતાની સરખામણીમાં 49મા ક્રમે છે, જ્યારે સિંગાપોર પ્રથમ સ્થાને છે. આ પરિબળો એકસાથે મળીને મૂડી (Capital) પર વધુ 'રિસ્ક પ્રીમિયમ' (Risk Premium) ની માંગ ઊભી કરે છે, જે વિકાસ લક્ષ્યાંકો માટે જરૂરી ખાનગી રોકાણમાં અવરોધ લાવી શકે છે.
'વિકસિત ભારત' માટે અવરોધો
ધીમી ગતિના આર્થિક નીતિગત પ્રગતિ અને ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ પહેલ હોવા છતાં, 'વિકસિત ભારત' ના લક્ષ્ય માટેના મુખ્ય માળખાકીય અવરોધો ઘણા મોટા છે. કરાર અમલ અને વ્યાપક ન્યાયિક પ્રણાલીમાં લાંબા વિલંબ ઉત્પાદન સ્પર્ધાત્મકતા (Manufacturing Competitiveness) અને સપ્લાય ચેઇનના નિર્માણમાં મોટો અવરોધ છે. લાખો કેસ વર્ષોથી પેન્ડિંગ હોવાથી, આ 'બગડેલી' ન્યાયિક પ્રણાલી એવું વાતાવરણ બનાવે છે જ્યાં પક્ષકારો કરારનો ભંગ કરવા પ્રેરાય છે, કારણ કે ઉપાય ધીમો અને અનિશ્ચિત છે. વર્લ્ડ બેંકે 'Doing Business' રિપોર્ટ બંધ કરી દીધો હોવા છતાં, ભારત કરાર અમલ અને ઇન્સોલ્વન્સી (Insolvency) ના નિરાકરણ જેવા મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે. વર્લ્ડ ગવર્નન્સ ઇન્ડિકેટર્સ (World Governance Indicators) પણ દર્શાવે છે કે ભારત ગવર્નમેન્ટ ઇફેક્ટિવનેસ (Government Effectiveness) અને રૂલ ઓફ લો (Rule of Law) જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં તેના સમકક્ષો કરતાં પાછળ છે, જે દેશના ક્રેડિટ રેટિંગ અને રોકાણકારોની ધારણાને અસર કરે છે. જ્યાં સુધી આ મૂળભૂત 'સોફ્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર' (Soft Infrastructure) મુદ્દાઓનું નિરાકરણ નહીં આવે, ત્યાં સુધી વિકસિત રાષ્ટ્રનો દરજ્જો મેળવવો પડકારજનક રહેશે.
મેક્રોઇકોનોમિક અને સોવરેન આઉટલૂક
ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સીઓ ભારતના આઉટલૂકને પ્રમાણમાં સ્થિર માની રહી છે, જેમાં ફિચ (Fitch) એ BBB-, મૂડીઝ (Moody's) એ Baa3 અને S&P એ BBB રેટિંગ આપ્યું છે. જ્યારે 2026/27 નું બજેટ મૂડી ખર્ચ (Capital Expenditure) દ્વારા વૃદ્ધિ પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે, ત્યારે રેટિંગ એજન્સીઓ નાણાકીય ખાધ (Fiscal Consolidation) માં ધીમી ગતિ જોઈ રહી છે, જેમાં ખાધ અને દેવું વૈશ્વિક સ્તરે ઊંચા રહ્યા છે. ફિચના મતે, તાજેતરનું બજેટ GDP વૃદ્ધિ માટે લગભગ તટસ્થ (Neutral) છે, જે GDP વિસ્તરણને અસર કર્યા વિના ખાધ ઘટાડવાની વધતી મુશ્કેલી દર્શાવે છે. IMFનો FY2025-26 માટે 7.3% નો GDP ગ્રોથ અંદાજ સૂચવે છે કે ભારત વૈશ્વિક વૃદ્ધિમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવતું રહેશે, છતાં નોંધપાત્ર નાણાકીય પડકારો યથાવત છે.
ભવિષ્યનો દૃષ્ટિકોણ
2026માં ઉભરતા બજારો (Emerging Markets) વૈશ્વિક વૃદ્ધિનું મુખ્ય એન્જિન બનવાની અપેક્ષા છે, જેમાં ભારત ઘરેલું માંગ (Domestic Demand) દ્વારા નોંધપાત્ર યોગદાન આપશે. જોકે, ભારતનો લાંબા ગાળાનો માર્ગ તેના આર્થિક નીતિગત પગલાંને સંસ્થાકીય માળખામાં નક્કર સુધારામાં રૂપાંતરિત કરવાની તેની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહેશે. વિશ્લેષકો માને છે કે મેક્રો ફંડામેન્ટલ્સ (Macro Fundamentals) સકારાત્મક હોવા છતાં, નિર્ણાયક માળખાકીય સુધારા, ખાસ કરીને ન્યાયિક અને નોકરશાહી ક્ષેત્રે, સંભવિત વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરી શકે છે અને રોકાણકારો માટે ઊંચો 'રિસ્ક પ્રીમિયમ' જાળવી શકે છે. 2047 સુધીમાં 'વિકસિત ભારત' નું લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે માત્ર નાના સુધારા પૂરતા નથી; તેના માટે સતત, રોકાણ-આધારિત વૃદ્ધિને ખરેખર અનલૉક કરવા માટે શાસન (Governance) અને કરાર અમલ (Contract Enforcement) ની પદ્ધતિઓમાં મૂળભૂત પુનર્ગઠનની જરૂર પડશે.