ભારતમાં યુવાનોની બેરોજગારી દર ઘટીને 9.9%, પણ શહેરી અને મહિલા રોજગારમાં અસમાનતા યથાવત

એકંદર ઘટાડો ગંભીર વાસ્તવિકતાઓને છુપાવે છે

ભારતમાં યુવાનોની બેરોજગારીનો દર વર્ષ 2025માં ઘટીને 9.9% રહ્યો છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશ 12.6% કરતાં પણ નીચો છે. આ આંકડો ભલે સકારાત્મક લાગે, પરંતુ તેની પાછળ અનેક ગંભીર સમસ્યાઓ છુપાયેલી છે. શહેરી વિસ્તારોમાં બેરોજગારીનો દર 13.6% જેટલો ઊંચો છે, જ્યારે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આ દર **8-9%**ની આસપાસ સ્થિર છે. આ તફાવત દર્શાવે છે કે શહેરો યુવાનો માટે પૂરતી નોકરીઓનું સર્જન કરી શકતા નથી. વધુમાં, યુવાન મહિલાઓના રોજગારમાં સુધારો ધીમો રહ્યો છે, જે રોજગાર બજારમાં લૈંગિક અસમાનતાને ઉજાગર કરે છે. કુલ મળીને, લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશન રેટ આશરે 59.3% છે, જેમાં પુરુષોનો દર 79.1% છે, જ્યારે મહિલાઓનો દર માત્ર 40% છે.

અસંગઠિત નોકરીઓ અને જોબલેસ ગ્રોથના પડકારો

યુવા બેરોજગારી ઘટાડવામાં થયેલી પ્રગતિ, જે હવે વૈશ્વિક સરેરાશથી નીચે છે, તે ઉપલબ્ધ નોકરીઓના સ્વરૂપને કારણે જટિલ બની રહી છે. મહિલાઓ માટે, લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશન રેટ 32-40% ની આસપાસ જ રહે છે, જે વૈશ્વિક ધોરણો કરતાં ઘણો ઓછો છે. આ સાંસ્કૃતિક અપેક્ષાઓ, ઘરકામ અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ તથા કૌશલ્યો માટે ઓછી તકો સાથે જોડાયેલું છે. ભારતના મોટાભાગના કર્મચારીઓ, 82% થી વધુ, અસંગઠિત ક્ષેત્ર (Informal Sector) માં કાર્યરત છે, જેમાં લગભગ તમામ કામ કરતી મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ ક્ષેત્ર નોકરીઓ પ્રદાન કરે છે, પરંતુ સામાજિક સુરક્ષા અને ઔપચારિક કરારોના અભાવને કારણે ઘણી જગ્યાઓ અસુરક્ષિત અને અસ્થિર છે. એક મોટી સમસ્યા, ખાસ કરીને શહેરોમાં, ઉપલબ્ધ કૌશલ્યો અને નોકરીની જરૂરિયાતો વચ્ચેનો મેળ ન હોવો (mismatch) છે. આ સાથે, આર્થિક વૃદ્ધિ હોવા છતાં પૂરતી નવી નોકરીઓનું સર્જન ન થવું, જેને 'જોબલેસ ગ્રોથ' (Jobless Growth) કહેવાય છે, તે પણ એક ગંભીર મુદ્દો છે. ડેટા સૂચવે છે કે 30 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોમાં બેરોજગારી ઓછી છે, જે સંભવતઃ યુવાનો વધુ શિક્ષણ મેળવી રહ્યા છે અથવા તાત્કાલિક બેરોજગારીનો સામનો કરવાને બદલે વધુ સમય અભ્યાસ કરી રહ્યા છે.

શહેરી અને લૈંગિક રોજગારમાં સતત અસમાનતા

હેડલાઇન સુધારાઓ છતાં, ઊંડા માળખાકીય પડકારો ભારતના રોજગાર બજારને સતત પડકારી રહ્યા છે. શહેરો યુવા પ્રતિભાઓને અસરકારક રીતે સમાવી શકતા નથી, અને યુવાન મહિલાઓ માટે રોજગારમાં ઓછો સુધારો જોવા મળે છે. લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશનમાં મોટો જેન્ડર ગેપ (મહિલાઓ માટે 40% વિરુદ્ધ પુરુષો માટે 79.1%) સમાન આર્થિક પ્રગતિમાં મુખ્ય અવરોધ છે. કેટલાક શહેરી વિસ્તારોમાં, મહિલા યુવાનો માટે બેરોજગારીનો દર 23.4% અથવા 24.9% (ફેબ્રુઆરી 2026) સુધી ઊંચો છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં ઘણો વધારે છે. ભલે અસંગઠિત ક્ષેત્ર સુરક્ષા જાળ પૂરી પાડે છે, પરંતુ ઘણીવાર તે અસ્થિર નોકરીઓ, અસુરક્ષિત વેતન અથવા લાભો વિનાની હોય છે, જે કામદારોને આર્થિક મંદી સામે અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવે છે. 'જોબલેસ ગ્રોથ'નો ટ્રેન્ડ સૂચવે છે કે આર્થિક વિસ્તરણ આપમેળે પૂરતી નોકરીઓનું સર્જન કરતું નથી. આ ઊંડાણપૂર્વકની સમસ્યાઓ છે, અને ગુણવત્તાયુક્ત રોજગારની સ્પષ્ટપણે અપૂર્ણ માંગ છે, ખાસ કરીને શિક્ષિત શહેરી યુવાનો અને મહિલાઓ માટે.

નોકરી સર્જન માટે આગામી પગલાં

આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે લક્ષિત વ્યૂહરચનાઓની જરૂર છે. નિષ્ણાતો શહેરી રોજગાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી યોજનાઓની જરૂરિયાત દર્શાવે છે, ખાસ કરીને શિક્ષિત યુવાનો માટે, અને મહિલાઓની કાર્યબળ ભાગીદારીમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવાની જરૂર છે. આમાં બજારની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા શિક્ષણ અને વ્યવસાયિક તાલીમમાં સુધારો કરવો શામેલ હોઈ શકે છે, સંભવતઃ ઉદ્યોગો સાથે ભાગીદારી દ્વારા. મહિલાઓને કાર્યબળમાં જોડાવા માટે લવચીક કાર્ય, બાળ સંભાળ અને સાંસ્કૃતિક અવરોધોને દૂર કરતી નીતિઓ મહત્વપૂર્ણ છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રોકાણ અને મોટા શહેરોની બહાર ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવાથી શહેરી કેન્દ્રો પરનું દબાણ પણ ઓછું થઈ શકે છે અને વધુ સંતુલિત તકોનું સર્જન થઈ શકે છે. 'સ્કિલ ઇન્ડિયા' (Skill India) અને 'સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા' (Startup India) જેવા સરકારી કાર્યક્રમો આ ખામીઓને ભરવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ તેમની સફળતા અસરકારક અમલીકરણ અને તાલીમ કાર્યક્રમો બદલાતી અર્થવ્યવસ્થાને અનુરૂપ છે તેની ખાતરી કરવા પર આધાર રાખે છે.