ભારતમાં મહિલાઓની કમાણી વધી, પણ પુરુષો સામે પગારનો ભેદભાવ યથાવત!

પગારદાર નોકરીઓ: વૃદ્ધિ વધુ, પણ તફાવત ક્યાં?

નવા લેબર આંકડા દર્શાવે છે કે 2025માં પગારદાર નોકરીઓમાં મહિલાઓની આવકમાં 7.2% નો વધારો થયો છે, જે પુરુષોના 5.8% ના વૃદ્ધિ દર કરતાં વધુ છે. આ ઉપરાંત, પગારદાર ભૂમિકાઓમાં મહિલાઓની ભાગીદારી પણ 16.6% થી વધીને 18.2% થઈ છે. આ વધુ સારી નોકરીઓમાં પ્રવેશ, જે ઘણીવાર સામાજિક સુરક્ષા લાભો સાથે આવે છે, તે કેટલીક મહિલાઓ માટે સકારાત્મક પ્રગતિ દર્શાવે છે.

જોકે, આ ઝડપી વૃદ્ધિ સમાન પગારની ખાતરી આપતી નથી. પગારદાર ભૂમિકાઓમાં, મહિલાઓ હજુ પણ પુરુષોની આવકનો માત્ર 76% જ કમાઈ રહી છે, જે 2022 થી લગભગ યથાવત છે. સ્વ-રોજગાર (self-employment) માં આ અંતર વધુ સ્પષ્ટ છે, જ્યાં મહિલાઓની કમાણી પુરુષોના માત્ર 36% જેટલી છે. કેઝ્યુઅલ લેબર (casual labor) માં પણ મહિલાઓ પુરુષોની આવકના 69% કમાય છે, જે એક નાનકડો સુધારો દર્શાવે છે.

આર્થિક વૃદ્ધિ વચ્ચે અનૌપચારિક ક્ષેત્રમાં ધીમી ગતિ

બીજી તરફ, 2025ના વાર્ષિક સર્વે ઓફ અનઇન્કોર્પોરેટેડ સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝિસ (ASUSET) ના ડેટા એક અલગ કહાણી કહે છે. ભારતના મોટાભાગના કામદારોને રોજગારી આપતું અનૌપચારિક ક્ષેત્ર (informal sector) વધુ વ્યવસાયો અને નોકરીઓનું સાક્ષી બન્યું છે. તેમ છતાં, આ ક્ષેત્રનો આર્થિક વિકાસ ધીમો પડી રહ્યો છે.

આ ક્ષેત્રમાં વેતન વૃદ્ધિ (wage growth) ઘટીને માત્ર 3.9% થઈ ગઈ છે, જે અગાઉ નોંધાયેલા 13% કરતાં અડધાથી પણ ઓછી છે. નોકરી સર્જન (job creation) માં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે, જેમાં 2025માં 74.5 લાખ નવી જગ્યાઓ ઉમેરાઈ છે, જ્યારે અગાઉ 1.1 કરોડ જગ્યાઓ હતી. જ્યારે ભારતનો એકંદર GDP નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં 7.5% થી 7.8% ની મજબૂત ગતિએ વધવાની ધારણા છે, ત્યારે અનૌપચારિક અર્થતંત્રમાં આવકની વૃદ્ધિનો આ ઘટાડો એક મોટી ચિંતાનો વિષય છે. ફોર્મલ સેક્ટર (9.2%) અને ઇન્ફોર્મલ સેક્ટર (3.9%) વચ્ચેના વેતન વૃદ્ધિના તફાવત આર્થિક વિભાજન વધી રહ્યાનું સૂચવે છે.

આંતરિક મુદ્દાઓ અને વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્ય

ઐતિહાસિક રીતે, ભારતીય શ્રમ બજારોમાં લિંગ વેતન તફાવત સામાન્ય રહ્યો છે, જેમાં મહિલાઓ ઘણીવાર સ્વ-રોજગાર અને અનૌપચારિક ક્ષેત્રોમાં જોવા મળે છે, જે ઓછું સરેરાશ વેતન તરફ દોરી જાય છે.

2025માં ગ્રામીણ શ્રમ દળની ભાગીદારી દરમાં ઘટાડો અને મહિલાઓમાં યુવા બેરોજગારીમાં નાનો વધારો દર્શાવે છે કે નોકરી બજારના તમામ સંકેતો સુધરી રહ્યા નથી. વૈશ્વિક સ્તરે, જ્યારે કેટલાક સૂચવે છે કે ભારતમાં પગાર તફાવત ઝડપથી ઘટી રહ્યો છે, અન્ય વિશ્લેષણો દર્શાવે છે કે લિંગ સમાનતા સુધી પહોંચવામાં સદીઓ લાગી શકે છે, અને પ્રગતિ પ્રદેશ અને દેશ પ્રમાણે બદલાય છે. ASUSET ડેટા અનૌપચારિક ક્ષેત્રમાં માળખાકીય સમસ્યાઓ, જેમ કે ટેકનોલોજી અને ક્રેડિટ સુધી મર્યાદિત પહોંચ, જે ઉત્પાદકતા અને વેતન પર અસર કરે છે, તેના પર પ્રકાશ પાડે છે.

આગળ શું?

2026 માટે ભારતનો આર્થિક દૃષ્ટિકોણ હકારાત્મક છે, જેમાં તમામ ક્ષેત્રોમાં સ્થિર વૃદ્ધિ અને સુધારેલી ભરતીની અપેક્ષા છે. જોકે, PLFS અને ASUSET ડેટાના વલણો સૂચવે છે કે આર્થિક વૃદ્ધિના લાભો બધા સુધી સમાનરૂપે પહોંચી શકશે નહીં.

પુરુષો અને મહિલાઓ વચ્ચેનો સતત કમાણીનો તફાવત, ખાસ કરીને સ્વ-રોજગારમાં મોટી અસમાનતા, અને સંઘર્ષ કરી રહેલું અનૌપચારિક ક્ષેત્ર, માળખાકીય સુધારા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોવાનું સૂચવે છે. આ સુધારાઓ એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે જરૂરી છે કે મહિલાઓ માટે ઝડપી વેતન વૃદ્ધિ વાસ્તવિક આર્થિક સમાનતા તરફ દોરી જાય અને અનૌપચારિક અર્થતંત્રની સંભવિતતા રાષ્ટ્રીય સમૃદ્ધિમાં વધુ ફાળો આપે.