Whalesbook
RBI ડેપ્યુટી ગવર્નર પૂનમ ગુપ્તાએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે દેશના કલ્યાણ અને વિકાસના સૂચકાંકો, આવક સ્તર કરતાં વધુ ઝડપથી એકબીજાની નજીક આવી રહ્યા છે. આનો અર્થ એ છે કે દેશભરમાં જીવનની ગુણવત્તામાં વ્યાપકપણે સુધારો થઈ રહ્યો છે. નાણાકીય સમાવેશ, સાક્ષરતા, પોષણ, સેવાઓની ઉપલબ્ધતા અને આરોગ્ય પરિણામો જેવા ક્ષેત્રોમાં મુખ્ય સુધારાઓ જોવા મળી રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, મહિલાઓના બેંક ખાતાની પહોંચ 2005-06 માં 14% થી વધીને 2019-21 સુધીમાં લગભગ 80% થઈ ગઈ છે. બાળ મૃત્યુ દરમાં સુધારો અને સ્વચ્છતા તથા વીજળીની સુલભતા પણ વધુ સમાન સુખાકારી વિતરણમાં ફાળો આપે છે.
જોકે, આર્થિક વૃદ્ધિ હજુ પણ શ્રીમંત રાજ્યોને વધુ લાભ પહોંચાડી રહી છે. વધુ સમૃદ્ધ રાજ્યો સતત ગરીબ રાજ્યો કરતાં વધુ ઝડપથી વૃદ્ધિ પામી રહ્યા છે. જોકે આ વલણ ઉલટાયું નથી, પરંતુ દાયકાઓથી આવકના તફાવતમાં વધારાની ગતિ ધીમી પડી છે. 2003-04 થી 2024-25 દરમિયાન, મધ્યસ્થ આવક સ્તરથી ઉપરના રાજ્યોએ વાર્ષિક સરેરાશ 7.7% (રિયલ GSDP) ની વૃદ્ધિ નોંધાવી, જ્યારે મધ્યસ્થથી નીચેના રાજ્યોએ 6.8% વૃદ્ધિ કરી. આ દર્શાવે છે કે આવકના અંતર યથાવત હોવા છતાં, તે ધીમે ધીમે વધી રહ્યા છે, જેમાં ઓડિશા, આસામ અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં મજબૂત વૃદ્ધિ આંશિક રીતે જવાબદાર છે. અનુમાનો સૂચવે છે કે જો આ વલણ ચાલુ રહેશે, તો ઘણા રાજ્યો 2047 સુધીમાં ઉચ્ચ-આવક ધરાવતા દેશ બની શકે છે. મુખ્ય પ્રશ્ન એ રહે છે કે આ સમૃદ્ધિ કેટલી સમાનરૂપે વહેંચવામાં આવશે.
ભારતનું એકંદર આર્થિક દ્રષ્ટિકોણ મજબૂત રહેવાની અપેક્ષા છે, જેમાં આગામી વર્ષોમાં GDP વૃદ્ધિ મજબૂત રહેવાની આગાહી છે. FY2025-26 માટે અનુમાનો સામાન્ય રીતે 7.5% અને 7.8% ની વચ્ચે છે, અને FY2026-27 માટે, થોડા નીચા પણ હજુ મજબૂત 6.6% થી 7.1% ની વચ્ચે છે. આ સ્થિતિસ્થાપકતા સ્થાનિક માંગ, ખાનગી વપરાશ અને જાહેર રોકાણ દ્વારા સંચાલિત છે. ફુગાવાનો દર પણ ઘટ્યો છે, FY2025-26 માટે 2-3.4% ની આસપાસ અનુમાન સાથે, જે સહાયક નાણાકીય નીતિ માટે માર્ગ મોકળો કરે છે. ભારત એક મુખ્ય વૈશ્વિક અર્થતંત્ર છે, જેમાં BRICS દેશો મળીને વૈશ્વિક GDP નો નોંધપાત્ર હિસ્સો ધરાવે છે.
રાષ્ટ્રીય તાકાત હોવા છતાં, નોંધપાત્ર પ્રાદેશિક આર્થિક તફાવતો યથાવત છે. ભારતીય આવકની અસમાનતાના 85% થી વધુ હિસ્સો રાજ્યો વચ્ચેના તફાવતોમાંથી આવે છે. જ્યારે કલ્યાણકારી સૂચકાંકો એકબીજાની નજીક આવી રહ્યા છે, ત્યારે આવક સ્તરો વધુ વૈવિધ્યસભર પેટર્ન દર્શાવે છે. ગોવા અને દિલ્હી જેવા દક્ષિણના રાજ્યોમાં માથાદીઠ આવક પૂર્વીય યુરોપના ભાગો ($6,000+ વાર્ષિક) જેવી છે, જ્યારે બિહાર જેવા રાજ્યોમાં તેના કરતાં ઘણી ઓછી (<$800). આ અંતર સામાજિક સૂચકાંકોને અસર કરે છે, જેના કારણે બાળ મૃત્યુદરમાં ભારે તફાવત જોવા મળે છે અને આંતરિક સ્થળાંતર થાય છે. સમાન આવક વૃદ્ધિ વિના કલ્યાણ લાભો જાળવી રાખવા એક પડકાર છે. મોટો અનૌપચારિક ક્ષેત્ર (informal sector) પણ વૈશ્વિક આંચકાઓ પ્રત્યે સંવેદનશીલ છે, જે અસમાનતાને વધુ ખરાબ કરી શકે છે.
જોકે, નિર્ણાયક નબળાઈઓ ભારતના વિકાસ લક્ષ્યોને અવરોધી શકે છે. રાજ્યો વચ્ચેનો સતત અને વિસ્તરતો આવકનો તફાવત રાષ્ટ્રીય અસમાનતાનું મુખ્ય ચાલક રહે છે. જ્યારે શ્રીમંત રાજ્યો ઝડપથી વૃદ્ધિ પામે છે, ત્યારે વધતા જીવનધોરણ ઊંડા આર્થિક મુદ્દાઓને છુપાવી શકે છે. 2047 સુધીમાં ઉચ્ચ-આવક ધરાવતા દેશ બનવા માટે સતત ઉચ્ચ વૃદ્ધિની જરૂર છે, પરંતુ બાહ્ય દબાણો, જેમ કે ચાલી રહેલા વૈશ્વિક સંઘર્ષો, જોખમો ઉભા કરે છે. ક્રૂડ ઓઇલના ઊંચા ભાવ વર્તમાન ખાતાની ખાધને વધુ ખરાબ કરી શકે છે અને ફુગાવાને વેગ આપી શકે છે. અનિયમિત ચોમાસા જેવા આબોહવા આંચકા પણ ફુગાવાને ફરીથી સળગાવી શકે છે અને વૃદ્ધિ ધીમી પાડી શકે છે. ઔપચારિક અર્થતંત્ર કરતાં ઓછો સ્થિતિસ્થાપક મોટો અનૌપચારિક ક્ષેત્ર ખાસ કરીને સંવેદનશીલ છે. વધુમાં, ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) એ ભારતના આર્થિક ડેટાની ગુણવત્તા અને સમયસરતા અંગે વારંવાર ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી છે, તેના રાષ્ટ્રીય હિસાબોને 'C' ગ્રેડ આપ્યો છે, જે અસરકારક નીતિ દેખરેખને વધુ મુશ્કેલ બનાવી શકે છે. ભારતની માથાદીઠ આવક પણ વૈશ્વિક સ્તરે નીચી રેન્ક ધરાવે છે (નાણાકીય GDP દ્વારા 149મા ક્રમે). ઉત્પાદકતા, કુશળતાના અંતર અને ઓછી મહિલા શ્રમ ભાગીદારીને સંબોધવી એ વિકસિત અર્થતંત્ર બનવા માટે નિર્ણાયક છે.
આર્થિક વિશ્લેષકો આવનારા નાણાકીય વર્ષો માટે ભારતના વૃદ્ધિની સંભાવનાઓ વિશે સાવચેતીપૂર્વક આશાવાદી છે, જેમાં FY2026-27 માટે 6.6% થી 7.1% ની વચ્ચે અનુમાન છે. આ વૃદ્ધિ વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ અને ફુગાવાને પહોંચી વળવા પર, અને નિર્ણાયક રીતે, રાજ્યો વચ્ચેના ઊંડા આવકના તફાવતોને સંબોધવા પર ભારે આધાર રાખે છે. 2047 સુધીમાં ઉચ્ચ-આવક ધરાવતા દેશ બનવાનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરી શકાય તેવું છે, પરંતુ તેના માટે તમામ પ્રદેશો અને લોકોમાં સમૃદ્ધિનું વાજબી વિતરણ જરૂરી છે. આ માટે સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓને અનુરૂપ લક્ષિત નીતિઓની જરૂર પડશે.