ભારતમાં નોકરીઓનો વિકાસ છતાં આવક કેમ અટકી? જાણો નિષ્ણાતોનું વિશ્લેષણ

કેમ નથી વધી રહી ભારતમાં લોકોની આવક?

ભારતનું અર્થતંત્ર અનેકવાર રોજગારી સર્જન અને ઘટતા બેરોજગારી દરની ઉજવણી કરે છે. પરંતુ, ઊંડાણપૂર્વક જોતાં એક ગંભીર પડકાર સામે આવે છે: પગારમાં સ્થિરતા. આ મુદ્દો રોજગારીની ગુણવત્તા અને સર્વગ્રાહી સમૃદ્ધિ પર ઊંડી અસર કરે છે, જે દર્શાવે છે કે સમસ્યા નોકરીઓના અભાવની નથી, પરંતુ દબાયેલી આવક (Suppressed Incomes)ની છે, જે ઘણા કામદારોને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ છતાં ગરીબીમાં ફસાવે છે. નોકરીઓની સંખ્યા અને વાસ્તવિક વેતન વૃદ્ધિમાં સ્થિરતા વચ્ચેનું અંતર ઊંડી માળખાકીય સમસ્યાઓ તરફ ઈશારો કરે છે.

ઓછી ઉત્પાદકતા વેતનને રોકી રહી છે

ભારતમાં સ્થિર વેતન વૃદ્ધિનું મુખ્ય કારણ વિવિધ મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં ઓછી ઉત્પાદકતા (Low Productivity) છે. કૃષિ, જેમાં હજુ પણ લગભગ 45% કામદારો કાર્યરત છે, તેમાં ફોર્મલ નોન-ફાર્મ સેક્ટર કરતાં ઘણી ઓછી ઉત્પાદકતા છે. ભલે 2005-06 અને 2015-16 વચ્ચે 52 મિલિયનથી વધુ કામદારો કૃષિમાંથી બહાર આવ્યા હોય, જેનાથી તેની ઉત્પાદકતામાં થોડો સુધારો થયો હોય, પરંતુ નોકરીઓની તુલનામાં આ ક્ષેત્રનો GDPમાં ફાળો ઓછો રહ્યો છે. ફોર્મલ નોન-ફાર્મ સેક્ટર 3-4 ગણું વધુ ઉત્પાદક છે, છતાં ઘણા કામદારો નીચા પગારવાળી નોકરીઓમાં જ અટવાયેલા રહે છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રની ઉત્પાદકતા, જે કૃષિ કરતાં સારી છે, તેમાં પણ ધીમી ગતિ જોવા મળી છે. 2019 થી 2023 દરમિયાન વાર્ષિક ફક્ત 0.4% વૃદ્ધિ થઈ છે, જે 2013 થી 2018 દરમિયાન 5.5% હતી. ઉત્પાદકતામાં આ એકંદર ઘટાડો સીધો વેતન વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરી રહ્યો છે.

ફુગાવો નોમિનલ પગારને ખાઈ રહ્યો છે

પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) અને લેબર બ્યુરો જેવા સ્ત્રોતોમાંથી મળેલા ડેટા એક ચિંતાજનક વલણ દર્શાવે છે: વાસ્તવિક વેતન (Real Wages) સ્થિર છે અથવા ઘટી રહ્યા છે. ભલે નોમિનલ વેતન (Nominal Wages)માં થોડો વધારો થાય, ફુગાવો (Inflation) ઘણીવાર આ વધારા કરતાં વધુ ઝડપથી વધે છે, જેના કારણે લોકોની ખરીદ શક્તિ (Purchasing Power) ઘટે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2022 થી 2025 દરમિયાન, વાસ્તવિક નિયમિત વેતનમાં વાર્ષિક માત્ર 1.2% નો નજીવો વધારો જોવા મળ્યો, જે 2011-12 ના સ્તર કરતાં પણ નીચો રહ્યો. ખાસ કરીને ગ્રામીણ પુરુષોમાં, કેઝ્યુઅલ કામદારોની વાસ્તવિક કમાણી આ સમયગાળામાં વાર્ષિક લગભગ 3% ઘટી છે. આનો અર્થ એ છે કે આર્થિક વૃદ્ધિ છતાં, ઘણા લોકો નોંધપાત્ર રીતે ઉચ્ચ વાસ્તવિક આવકનો અનુભવ કરી રહ્યા નથી. ભારતના લગભગ 90% કામદારોને રોજગારી આપતું અનૌપચારિક ક્ષેત્ર (Informal Sector) ખાસ કરીને સંવેદનશીલ છે, જેમાં ઘણા લોકો માસિક ₹10,000 થી ઓછી કમાણી કરે છે અને તેમની પાસે સામાજિક સુરક્ષાનો અભાવ છે.

નવા શ્રમ કાયદાઓ પર શંકા

ભારતે નવેમ્બર 2025 માં ચાર નવા લેબર કોડ્સ (Labour Codes) લાગુ કરીને તેના શ્રમ કાયદાઓમાં સુધારો કર્યો છે. આ કોડ્સનો હેતુ 29 હાલના કાયદાઓને સરળ બનાવવાનો, સામાજિક સુરક્ષામાં સુધારો કરવાનો, કામકાજની સ્થિતિ સુધારવાનો અને પાલનને સુવ્યવસ્થિત કરવાનો છે. મુખ્ય વિશેષતાઓમાં નિમણૂક પત્રોની જરૂરિયાત, ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો માટે સામાજિક સુરક્ષાનો વિસ્તાર અને કાયદેસર લઘુત્તમ વેતન નિર્ધારિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, મનીષ સબરવાલ જેવા નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે આ કોડ્સ વેતનની સ્થિરતાની સમસ્યાને જાદુઈ રીતે હલ નહીં કરે. તેમનો દલીલ છે કે કૃત્રિમ લઘુત્તમ વેતન વધારો ફક્ત ફોર્મલ સેક્ટરમાં થોડા લોકોને મદદ કરી શકે છે અને તે ફોર્મલાઈઝેશનને નિરુત્સાહિત કરી શકે છે. વાસ્તવિક વેતન વધારવામાં કોડ્સની સફળતા તેના અમલીકરણ પર અને તે ફક્ત કાયદાકીય ફેરફારોને બદલે ઉચ્ચ ઉત્પાદકતાને પ્રોત્સાહન આપે છે કે કેમ તેના પર નિર્ભર રહેશે.

સ્થિર વેતનના જોખમો

સતત વેતન સ્થિરતા ભારતના આર્થિક ભવિષ્ય માટે નોંધપાત્ર જોખમો ઊભા કરે છે. તે આવકની અસમાનતાને વધારે છે, સંપત્તિને એક જગ્યાએ કેન્દ્રિત કરે છે અને સંભવિતપણે સામાજિક અશાંતિ અને નીચા સ્થાનિક વપરાશ (Domestic Consumption) તરફ દોરી શકે છે, જે વિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ એન્જિન છે. ઓછી ઉત્પાદકતા ધરાવતા ક્ષેત્રો પર ભારે નિર્ભરતા અર્થતંત્રને બાહ્ય આંચકાઓ અને વૈશ્વિક સ્પર્ધા માટે પણ સંવેદનશીલ બનાવે છે. વિયેતનામ અને બાંગ્લાદેશ જેવા દેશો ઝડપી શ્રમ ઉત્પાદકતા વૃદ્ધિ દર્શાવે છે, જે વધુ રોકાણ અને કુશળ કામદારોને આકર્ષિત કરી શકે છે. ગિગ ઇકોનોમી (Gig Economy) લવચીકતા પ્રદાન કરે છે પરંતુ અનિશ્ચિતતા પણ, જેમાં ઘણા ગિગ કામદારો મજબૂત સામાજિક સુરક્ષા વિના માસિક ₹15,000 થી ઓછી કમાણી કરે છે. 2015-16 પછી વેતન સ્થિરતા, જે ડિમોનેટાઇઝેશન, GST અને COVID-19 જેવી આંચકાઓ દ્વારા વધુ વકરી છે, તેણે અનૌપચારિક ક્ષેત્રને ભારે ફટકો માર્યો છે. ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા ક્ષેત્રોમાં સ્થળાંતર અને વેતન વધાર્યા વિના, ભારત મધ્યમ-આવક ધરાવતો દેશ બની રહેવાનું અને તેના વસ્તી વિષયક ડિવિડન્ડ (Demographic Dividend) ગુમાવવાનું જોખમ ધરાવે છે.

ઉચ્ચ વેતનનો માર્ગ

આર્થિક આગાહીઓ સૂચવે છે કે આગામી નાણાકીય વર્ષોમાં ભારતનો GDP 6.8% થી 7.4% ની વચ્ચે વૃદ્ધિ પામશે, જે ઇકોનોમિક સર્વે 2025-26 જેવા અહેવાલો મુજબ સ્થાનિક માંગ દ્વારા સંચાલિત થશે. શ્રમ બજારના ડેટા પણ સકારાત્મક વલણ દર્શાવે છે, જેમાં ભાગીદારી વધી રહી છે અને બેરોજગારી ઘટી રહી છે. 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયના લોકો માટે લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશન રેટ (LFPR) ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં 44.9% સુધી પહોંચવાની અપેક્ષા છે, અને એકંદર રોજગારી સ્થિર રીતે વધી રહી છે. તેમ છતાં, સ્થિર વેતનનો મૂળભૂત પ્રશ્ન યથાવત છે. વાસ્તવિક વેતન વધારવા માટે એક વ્યાપક વ્યૂહરચનાની જરૂર છે: કામદારોને ઓછી ઉત્પાદકતા ધરાવતી કૃષિમાંથી ઉચ્ચ પગારવાળી નોન-ફાર્મ નોકરીઓમાં સ્થળાંતર કરવામાં મદદ કરવી, ઉદ્યોગની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા કૌશલ્યોમાં સુધારો કરવો અને ખાનગી રોકાણ અને ફોર્મલાઈઝેશનને પ્રોત્સાહન આપતું વાતાવરણ બનાવવું. આ મૂળભૂત માળખાકીય મુદ્દાઓને હલ કર્યા વિના, ભારતના મજબૂત GDP વૃદ્ધિથી નાગરિકોના જીવનમાં વ્યાપક સુધારા નહીં થાય.