Whalesbook
વેપારમાં વૃદ્ધિ, પણ નુકસાન વધારે
મે 2022 માં Comprehensive Economic Partnership Agreement (CEPA) લાગુ થયા બાદ India અને UAE વચ્ચે દ્વિપક્ષીય વેપાર (bilateral trade) $100 બિલિયન નો આંકડો પાર કરી ગયો છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં, બંને દેશો વચ્ચે કુલ વેપાર $101.25 બિલિયન રહ્યો, જે પાછલા વર્ષના $100.03 બિલિયન કરતાં થોડો વધારે છે. ભારતીય નિકાસ (exports) માં લગભગ 2% નો નજીવો વધારો થઈને $37.36 બિલિયન થયો, જ્યારે UAE થી આયાત (imports) 0.77% વધીને $63.89 બિલિયન પર પહોંચી ગઈ. આના પરિણામે, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં ભારતનો UAE સાથેનો વેપાર ખાધ (trade deficit) $26.53 બિલિયન રહ્યો. વાસ્તવમાં, આ વેપાર ખાધ સતત વધી રહી છે, જે 2021 માં $17.7 બિલિયન અને 2024 ના પ્રથમ અર્ધવાર્ષિક ગાળામાં $9.47 બિલિયન હતી. 2010 થી 2020 દરમિયાન તે લગભગ બમણી થઈ ગઈ હતી. UAE નો વેપાર સરપ્લસ મુખ્યત્વે તેલ અને ગેસને કારણે છે, જ્યારે ભારતના UAE માંથી થતા આયાતમાં ખનિજ ઇંધણ, કિંમતી પથ્થરો અને મોતીનો મોટો હિસ્સો છે.
UAE ના FDI માં મોટો ઘટાડો
વેપાર ખાધની ચિંતાઓની સાથે સાથે, UAE થી ભારતમાં આવતા ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) માં પણ મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના એપ્રિલથી ડિસેમ્બર દરમિયાન, UAE માંથી થયેલ FDI $2.45 બિલિયન રહ્યું, જે નાણાકીય વર્ષ 2024-25 ના સમગ્ર વર્ષ માટે નોંધાયેલા $4.34 બિલિયન કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછું છે. આ વલણ તેની પહેલાના સમયગાળાથી વિપરીત છે, જ્યારે UAE નું રોકાણ વધી રહ્યું હતું. ઉદાહરણ તરીકે, 2022-23 માં UAE ભારતના કુલ FDI માં 7.28% હિસ્સો ધરાવતું હતું, જે ઐતિહાસિક રીતે સૌથી વધુ હતું. હાલમાં, UAE ભારતમાં સાતમો સૌથી મોટો રોકાણકાર દેશ છે, જેણે એપ્રિલ 2000 થી માર્ચ 2025 દરમિયાન કુલ $22.84 બિલિયન નું FDI કર્યું છે. FDI માં આ તાજેતરનો ઘટાડો અને વધતી વેપાર ખાધ UAE ની રોકાણ વ્યૂહરચનામાં સંભવિત ફેરફાર સૂચવે છે.
ક્ષેત્રીય વિકાસ અને વેપાર સંતુલન
CEPA એ રત્ન અને ઝવેરાત, એન્જિનિયરિંગ માલ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને કૃષિ જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં વેપાર વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-2025 માં ભારતના નોન-ઓઇલ નિકાસમાં સ્થિરતા જોવા મળી છે, જેમાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્રે સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. જોકે, ઉર્જા ઉત્પાદનો અને કિંમતી પથ્થરોની આયાત આ વધતી નોન-ઓઇલ નિકાસ કરતાં વધી જતાં વેપાર ચિત્ર ચિંતાજનક રહે છે, જેના કારણે વેપાર ખાધ વધી રહી છે. UAE થી ભારતના મુખ્ય આયાતી માલસામાનમાં મોતી, કિંમતી પથ્થરો, પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો અને એરક્રાફ્ટ કમ્પોનન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
મહત્વાકાંક્ષી વેપાર લક્ષ્યાંકો સામે પડકારો
CEPA નો ઉદ્દેશ્ય 2030 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપાર $100 બિલિયન અને 2032 સુધીમાં $200 બિલિયન સુધી પહોંચાડવાનો છે. જ્યારે આ કરારે વેપારના જથ્થામાં વધારો કર્યો છે, ત્યારે વધતી જતી ખાધ સૂચવે છે કે ભારત નિકાસ કરતાં વધુ મૂલ્યની આયાત કરી રહ્યું છે. વૈશ્વિક કોમોડિટીના ભાવમાં થયેલો વધારો અને ચોક્કસ આયાતની માંગને કારણે આ સ્થિતિ વધુ વણસી છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં ભારતની એકંદર વેપાર ખાધ $119.30 બિલિયન રહી. જોકે ભારત ચીન અને રશિયા સાથે પણ ખાધ ધરાવે છે, UAE આ અસંતુલનમાં એક નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે. UAE નું ભારતમાં FDI ઘટવું એ રોકાણની સ્થિરતા અથવા મૂડી પુનઃદિશામાન અંગે સંભવિત ચિંતાઓ દર્શાવે છે. એ નોંધનીય છે કે ભારત પોતે UAE માં આઉટબાઉન્ડ FDI વધારી રહ્યું છે. ઉર્જા અને કિંમતી પથ્થરોની આયાત પર નિર્ભરતા, તેમજ ઉચ્ચ-મૂલ્યની નિકાસમાં ધીમી વૃદ્ધિ, નબળાઈ ઊભી કરે છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતા India-Middle East-Europe Economic Corridor (IMEC) જેવા વ્યાપક કોરિડોર વિકાસમાં જોખમ ઉમેરી શકે છે.
આગળ શું: વેપાર અને રોકાણનું સંતુલન
આ પડકારો છતાં, બંને દેશો 2032 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને $200 બિલિયન સુધી બમણો કરવાનો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે. CEPA બજાર સુલભતા (market access) વધારીને આ પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરશે તેવી અપેક્ષા છે. જોકે, આ લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવા માટે ભારતીય નિકાસ વૃદ્ધિને વેગ આપવા, ઉચ્ચ-મૂલ્યની નિકાસમાં વૈવિધ્યકરણ લાવવા અને સતત વિદેશી રોકાણને આકર્ષવા માટે કેન્દ્રિત પ્રયાસોની જરૂર પડશે. વર્તમાન વેપારની ગતિની સ્થિરતા ખાધને સંતુલિત કરવા અને UAE તરફથી સતત FDI પ્રવાહ સુનિશ્ચિત કરવા પર નિર્ભર રહેશે.