નાણાકીય વર્ષ 2026 (FY26) ના અંતે ભારતના પરોક્ષ કર (Indirect Tax) મહેસૂલ (Revenue) એ સરકારના લક્ષ્યાંકોને પાર કરીને મજબૂત સ્થિતિ દર્શાવી છે. કસ્ટમ્સ ડ્યુટી (Customs Duty) એ સુધારેલા અંદાજના 102%, એક્સાઇઝ ડ્યુટી (Excise Duty) એ 101%, અને સેન્ટ્રલ GST (Central GST) એ 100.8% હાંસલ કર્યું. આ તમામના સંયુક્ત પરિણામે, FY26 માટે કુલ પરોક્ષ કર વસૂલાતે સુધારેલા અંદાજના 101.2% નોંધાવ્યા, જે ₹15.52 લાખ કરોડ થી વધુની રકમ હતી. આ પ્રદર્શન દેશની મજબૂત ઘરેલું અર્થવ્યવસ્થા અને કર પાલનની અસરકારકતા દર્શાવે છે.
આ સમગ્ર સફળતામાં એક મોટો અપવાદ નવા હેલ્થ અને નેશનલ સિક્યોરિટી સેસ (Health and National Security Cess) નો રહ્યો. 1 ફેબ્રુઆરી, 2026 થી લાગુ કરાયેલા આ સેસ હેઠળ માત્ર 63% ની વસૂલાત થઈ, જ્યારે તેનો સુધારેલો અંદાજ ₹2,330 કરોડ નિર્ધારિત કરાયો હતો. સરકાર FY27 માટે આ સેસમાંથી ₹14,000 કરોડ ની નોંધપાત્ર રકમ મેળવવાની યોજના ધરાવે છે, જે ભવિષ્યની આવક પર તેની નિર્ભરતા દર્શાવે છે.
FY26 ના હકારાત્મક અંત છતાં, નાણાકીય અધિકારીઓ આગામી વર્ષ માટે સાવચેતીભર્યો અભિગમ અપનાવી રહ્યા છે. વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનની સમસ્યાઓને હળવી કરવા માટે યોજનાબદ્ધ ડ્યુટી કન્સેશન્સ (Duty Concessions) અને પેટ્રોલ-ડીઝલ પર તાજેતરમાં કરાયેલા એક્સાઇઝ ડ્યુટી (Excise Duty) માં ઘટાડાથી આવકમાં વૃદ્ધિ પર અસર થવાની સંભાવના છે. ફક્ત ઇંધણ પરના એક્સાઇઝ ડ્યુટી ઘટાડાથી FY27 માં ₹1 થી ₹1.2 લાખ કરોડ ની મહેસૂલ ખોટ થવાનો અંદાજ છે, જે એક મોટો નાણાકીય પડકાર ઊભો કરે છે. વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતા અને પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ જેવા પરિબળો FY27 ના નાણાકીય આયોજનને વધુ જટિલ બનાવી રહ્યા છે.
FY27 માટે અંદાજિત ગ્રોસ ટેક્સ રેવન્યુ (GTR) ₹44.04 લાખ કરોડ છે, જેમાં ડાયરેક્ટ ટેક્સ (Direct Tax) નો હિસ્સો 61.2% રહેશે. કોર્પોરેટ ટેક્સ કરતાં પર્સનલ ઇન્કમ ટેક્સ પર વધતી નિર્ભરતા આવક એકત્ર કરવાની પદ્ધતિમાં માળખાકીય ફેરફાર દર્શાવે છે. FY26 માં પરોક્ષ કરની મજબૂત કામગીરી છતાં, FY27 માટેની ચિંતાઓ ઓછી થતી નથી. ઇંધણ પરના એક્સાઇઝ ડ્યુટી ઘટાડાથી થતી મહેસૂલ ખોટ અને નવા સેસની નબળી કામગીરી, નાણાકીય એકીકરણ (Fiscal Consolidation) ના પ્રયાસોને સીધી રીતે જોખમમાં મૂકી શકે છે. FY27 માટે અંદાજિત ₹17.07 લાખ કરોડ (FY26 RE ના ₹15.52 લાખ કરોડ થી વધુ) ના પરોક્ષ કર પણ જો ગ્રાહક ખર્ચ ધીમો પડે અથવા વૈશ્વિક મંદી વધુ વકરે તો જોખમમાં આવી શકે છે. સરકારનું માર્ચ 2031 સુધીમાં દેવાને GDP ના 50% સુધી લાવવાનું લક્ષ્ય પણ આ આવક લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવા પર નિર્ભર છે.
FY27 માટે 8.0% GTR વૃદ્ધિનું બજેટ રખાયું છે, જે 10% નોમિનલ GDP વૃદ્ધિને ધ્યાનમાં રાખીને છે. જોકે, કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે FY26 નો રાજકોષીય ખાધ (Fiscal Deficit) સુધારેલા અંદાજ 4.4% થી વધીને 4.5% સુધી પહોંચી શકે છે. FY27 ના લક્ષ્યાંકો નીચી ખાધ દર્શાવે છે, પરંતુ ઇંધણ ડ્યુટી કટ અને ચાલુ ખર્ચાઓને કારણે થતું મહેસૂલનું બલિદાન આ લક્ષ્ય પર દબાણ લાવી શકે છે. સરકારની વ્યૂહરચનામાં નવા સેસ અને કસ્ટમ્સ ડ્યુટીના વ્યાપાર પર થતી અસર જેવા આવકના સ્ત્રોતો પર નજીકથી નજર રાખવાનો સમાવેશ થશે.