ભારતનું હોર્મુઝ વીમા કાર્ડ: અમેરિકાની મદદથી ઊર્જા સુરક્ષાનો દાવ?

ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા માટે મોટો દાવ

ભારત સમુદ્ર માર્ગે પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરી રહ્યું છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની, જે વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત વ્યૂહાત્મક છે, ત્યાંથી પસાર થતા જહાજો માટે યુ.એસ. (US) દ્વારા સમર્થિત વીમા પદ્ધતિ ગોઠવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વધતા ભૌગોલિક-રાજકીય અસ્થિરતા સામે ભારતની ઊર્જા લાઇફલાઇનને સુરક્ષિત કરવાનો છે. ખાસ કરીને, યુદ્ધ-જોખમ વીમા (war-risk insurance) ના પ્રીમિયમમાં થયેલા ભારે વધારાને કારણે ભારતની લગભગ 50% ક્રૂડ ઓઇલની આયાત જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.

હોર્મુઝ: વૈશ્વિક ઊર્જાનો નાજુક માર્ગ

હોર્મુઝની સામુદ્રધુની દરરોજ લગભગ 20 મિલિયન બેરલ (million barrels) ક્રૂડ ઓઇલના વેપાર માટે જવાબદાર છે, જે વૈશ્વિક તેલ વેપારના લગભગ એક-પાંચમા (one-fifth) ભાગ જેટલું થાય છે. ભારત જેવા ઊર્જા-આયાતકારો માટે આ માર્ગ હંમેશા જોખમી રહ્યો છે. ભારતના કિસ્સામાં, આ સંવેદનશીલતા વધુ છે કારણ કે તેની ક્રૂડ ઓઇલની આયાતનો લગભગ 50% ભાગ આ સાંકડા જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે, જે મુખ્યત્વે ગલ્ફ દેશોમાંથી આવે છે. વર્તમાન ભૌગોલિક-રાજકીય પરિસ્થિતિને કારણે આ રૂટ અત્યંત ખર્ચાળ બન્યો છે. ભૂતકાળમાં, જ્યારે તણાવ વધ્યો હતો, ત્યારે યુદ્ધ-જોખમ વીમા પ્રીમિયમ દસ ગણા કે તેથી વધુ વધી ગયા હતા, જેના કારણે મોટા ટેન્કરો માટે એક જ સફરનો ખર્ચ લાખો ડોલર વધી ગયો હતો અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં વીમા કંપનીઓએ કવરેજ પાછું ખેંચી લીધું હતું.

ભૌગોલિક-રાજકીય વીમાનો સહારો

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથેની ભારતની આ સંલગ્નતા, જેમાં યુ.એસ. ઇન્ટરનેશનલ ડેવલપમેન્ટ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન (USDFC) જેવી સંસ્થાઓ સામેલ હોઈ શકે છે, તે વેપાર પ્રવાહ જાળવી રાખવા માટે સરકારી-સમર્થિત નાણાકીય સાધનો પર ભારતની નિર્ભરતા દર્શાવે છે. USDFC વેપાર અને રોકાણ માટે નાણાકીય ગેરંટી અને રાજકીય જોખમ વીમો પૂરો પાડવા સક્ષમ છે, જે સૂચવે છે કે તે મોટા દરિયાઈ જોખમોને શોષી શકે છે અથવા તેનું સમર્થન કરી શકે છે. આ પહેલ એ ધારણાના ગંભીરતાને પ્રકાશિત કરે છે કે બજાર-આધારિત વીમા ઉકેલો અત્યંત મોંઘા બની રહ્યા છે અથવા અનુપલબ્ધ થઈ રહ્યા છે. 2019-2020 જેવા ભૂતકાળના ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવના સમયગાળામાં, વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો અને આ પ્રદેશમાં શિપિંગ માટે યુદ્ધ-જોખમ સરચાર્જમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો હતો.

સંભવિત જોખમો અને ભવિષ્ય

જોકે વીમા પદ્ધતિ એક સંભવિત બફર પ્રદાન કરે છે, તે ભારતને જટિલ ભૌગોલિક-રાજકીય નિર્ભરતામાં મૂકે છે. આવી વિશિષ્ટ, યુ.એસ.-સમર્થિત સુવિધાની જરૂરિયાત પોતે જ સ્ટ્રેટના વ્યવસ્થિત જોખમ અને પ્રદેશની નાજુક સ્થિરતાને પ્રકાશિત કરે છે. આ પદ્ધતિ પરની નિર્ભરતાનો અર્થ એ છે કે યુ.એસ.-ઈરાન સંબંધોમાં કોઈપણ વિક્ષેપ અથવા સીધો સંઘર્ષ માત્ર તેલ પ્રવાહને જ અવરોધી શકે છે, પરંતુ વીમા કવરની અસરકારકતા અને ઉપલબ્ધતા પર પણ પ્રશ્નાર્થ ઊભો કરી શકે છે. વધુમાં, જો ઈરાન આ યુ.એસ.-સમર્થિત પહેલને વધારાની કાર્યવાહી તરીકે જુએ, તો તે પ્રતિશોધાત્મક પગલાં લઈ શકે છે, જે વિરોધાભાસી રીતે વીમા જે જોખમોને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે તેને વધારી શકે છે. મધ્ય પૂર્વના ક્રૂડ પર ભારતની નોંધપાત્ર નિર્ભરતા, વૈવિધ્યકરણના પ્રયાસો છતાં, તેને આવા ભૌગોલિક-રાજકીય દાવપેચ માટે ખુલ્લું પાડે છે, જે સંભવિતપણે તેના વેપાર ખાધને પહોળી કરી શકે છે અને જો વિક્ષેપો ચાલુ રહે અથવા વીમો અપૂરતો સાબિત થાય તો ઘરેલું ફુગાવાને વેગ આપી શકે છે. વૈકલ્પિક માર્ગો અથવા પાઇપલાઇન્સ, જેમ કે સાઉદી અરેબિયાની ઇસ્ટ-વેસ્ટ પાઇપલાઇન, સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા વોલ્યુમને સમાવી શકવાની મર્યાદિત ક્ષમતા ધરાવે છે.

આ વીમા પહેલની સફળતા સ્થિર, પરવડે તેવી કવરેજ પૂરી પાડવાની તેની ક્ષમતા અને પશ્ચિમ એશિયામાં વ્યાપક ભૌગોલિક-રાજકીય વાતાવરણ પર નિર્ભર રહેશે. ભારતની વ્યૂહરચના તેની આર્થિક સ્થિરતાને સુરક્ષિત કરવા માટે એક વ્યવહારુ અભિગમ દર્શાવે છે, પરંતુ તે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંથી એકમાંથી ઉદ્ભવતા બાહ્ય આંચકાઓ સામે તેની વ્યૂહાત્મક નબળાઈને પણ પ્રકાશિત કરે છે.