ભારત સિક્યોરિટીઝ બિલમાં PSU માટે ખાસ નિયમો? રોકાણકારોના હિત પર પ્રશ્નાર્થ

બિલમાં કઈ કલમ છે ચર્ચામાં?

નવા સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ કોડ બિલ, 2025 નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતના કેપિટલ માર્કેટને આધુનિક બનાવવાનો છે. પરંતુ, તેમાં શામેલ કલમ 65(2) ને કારણે ભારે ચિંતા વ્યક્ત થઈ રહી છે. આ કલમ કેન્દ્ર સરકારને એવી સત્તા આપે છે કે તે લિસ્ટેડ પબ્લિક સેક્ટર કંપનીઓ (PSCs) ને નિયમોના પાલનમાંથી મુક્તિ આપી શકે છે. આ નિયમોમાં શેર ઇશ્યૂ, કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ, જાહેરાતની આવશ્યકતાઓ અને ટેકઓવર નિયમો જેવા મુખ્ય પાસાઓ શામેલ છે.

નિયમનકારી અસમાનતાનો ખતરો?

વિવેચકોનું કહેવું છે કે આ જોગવાઈ બજારમાં એક દ્વિ-સ્તરીય નિયમનકારી માળખું (dual regulatory framework) ઊભું કરી શકે છે. આનાથી ખાનગી કંપનીઓ કડક નિયમો હેઠળ કામ કરશે જ્યારે સરકારી કંપનીઓને માલિકીના આધારે નિયમોમાં છૂટ મળી શકે છે. આ સ્પર્ધાત્મક તટસ્થતા (competitive neutrality) ના સિદ્ધાંતને નબળો પાડે છે અને રોકાણકારોના વિશ્વાસને પણ ઘટાડી શકે છે. આ પગલું રોકાણકારોને આકર્ષવાના ભારતના લક્ષ્યને પણ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, કારણ કે તે બજાર શિસ્તમાં સમાનતાથી દૂર જવાનો સંકેત આપે છે.

1991 પછીના સુધારા પર પાણી ફરી વળશે?

1991 પછી ભારતમાં થયેલા આર્થિક સુધારાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સરકારની વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓમાંથી દૂરી અને નિયમનકારી ભૂમિકા સ્થાપિત કરવાનો હતો. આનો અર્થ એ હતો કે બજારમાં સ્પર્ધા માટે સમાન નિયમો લાગુ પડે, પછી ભલે તે ખાનગી હોય કે સરકારી કંપની. કલમ 65(2) આ સંતુલનને જોખમમાં મૂકે છે, કારણ કે તે નિયમનકારી અસમપ્રમાણતા (regulatory asymmetry) ને ફરીથી દાખલ કરી શકે છે. આનાથી PSU કંપનીઓ કેપિટલ માર્કેટનો લાભ લઈ શકશે, પરંતુ રોકાણકારોનો વિશ્વાસ જાળવી રાખતા પારદર્શિતા અને ગવર્નન્સના ધોરણોમાંથી મુક્ત રહી શકે છે.

રોકાણકારો પર શું અસર થશે?

લિસ્ટેડ PSU કંપનીઓને ઇક્વિટી માર્કેટનો ફાયદો મળે છે, પરંતુ કલમ 65(2) તેમને ઓછી પારદર્શિતા અને નબળા ગવર્નન્સ સાથે કામ કરવાની મંજૂરી આપી શકે છે. આ 'રેગ્યુલેટરી ફ્રી રાઇડર્સ' (regulatory free riders) ની સ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે. આનાથી PSU કંપનીઓ માટે મૂડી મેળવવાનો ખર્ચ વધી શકે છે અને ભારતીય બજારો વૈશ્વિક સંસ્થાકીય રોકાણકારો (global institutional investors) માટે ઓછા આકર્ષક બની શકે છે, જેઓ નિયમનકારી સ્થિરતાને પ્રાધાન્ય આપે છે. સંશોધન સૂચવે છે કે બજારો સામાન્ય રીતે મજબૂત ગવર્નન્સ અને પારદર્શક જાહેરાતવાળી કંપનીઓને વધુ મૂલ્ય આપે છે.

શું 'જાહેર હિત' નો બચાવ પૂરતો છે?

કલમ 65(2) ને 'જાહેર હિત' (public interest) ના આધારે યોગ્ય ઠેરવવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે. જોકે, રાજ્યની માલિકી એકલા હાથે શ્રેષ્ઠ જાહેર હિત પરિણામોની ખાતરી નથી આપતી, ખાસ કરીને જ્યાં સ્પર્ધાત્મક ક્ષેત્રોમાં ખાનગી ક્ષેત્ર પણ સક્રિય છે. આ જોગવાઈ એક એવી વ્યવસ્થા બનાવી શકે છે જ્યાં ખાનગી કંપનીઓ પર સંપૂર્ણ નિયમનકારી ભારણ હોય, જ્યારે PSU ને મુક્તિ મળે, જે દાયકાઓથી સ્થાપિત થયેલી સ્પર્ધાત્મક તટસ્થતાને નષ્ટ કરશે. આનાથી સિક્યોરિટીઝ નિયમનની સ્વાયત્તતા અને અનુમાનિતતા (predictability) નબળી પડી શકે છે, જે ભારતમાં વિદેશી પોર્ટફોલિયો અને ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FPI/FDI) ને આકર્ષવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

ભવિષ્યની દિશા

નવી કલમ 65(2) ભારતીય કેપિટલ માર્કેટ માટે એક નિર્ણાયક વળાંક રજૂ કરે છે. જ્યારે ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ પડકારોને પારદર્શક રીતે ઉકેલી શકાય છે, ત્યારે સ્પર્ધાત્મક બજારોમાં માલિકીના આધારે નિયમનકારી વ્યવહારમાં ભિન્નતા લાવવી એ વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓથી મોટો ફેરફાર છે. બિલની સંભવિત અસર એ સંકેત આપી શકે છે કે ભારત સમાન નિયમનકારી જવાબદારીઓથી પાછળ હટી રહ્યું છે, જે ઊંડા, વિશ્વસનીય અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક મૂડી બજારો બનાવવાના તેના પ્રયાસોને અવરોધી શકે છે. રોકાણકારોનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવા માટે, સરકારને નિયમો સમક્ષ સમાનતા, સંસ્થાકીય સ્પષ્ટતા અને સ્પર્ધાત્મક તટસ્થતા પ્રત્યે અતૂટ પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવવી પડશે.